پرسش: دليل اين كه ما به سمت قبله بايد نماز بخوانيم چیست؟
پاسخ: پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز
سؤال قدري ابهام دارد و معلوم نيست كه پرسشگر محترم در پي دليل فقهي اين حكم است كه بايد نماز را به سمت قبله اقامه نمود و يا در پي فهميدن حكمت مسئله است؟
از اين رو به هر دو احتمال به اختصار بايد پاسخ داد. اگر مراد دليل فقهي مسئله است،بايد گفت:
بر اساس آموزه متعال: « فاينما تولوا فثم وجه الله ؛ (1) به هر سوي رو نمايید وجه خداوند بدان سمت است» معلوم ميشود از اين جهت كعبه خصوصيتي ندارد، يعني چنين نيست كه اگر انسان رو به كعبه نبود ،رو به خدا نباشد، بنابر اين رو به كعبه بودن در برخي امور،نظير نماز، ذبح يا حرمت رو يا پشت به كعبه بودن در پارهاي موارد، تنها در محدوده احكام فقهي است و گرنه هيچ جهتي را نميتوان درباره خداوند مشخص كرد. (2) ولي در آيات قرآن و سنت پيامبر (ص) دستور داده شده كه برخي اعمال عبادي و غير عبادي بايد رو به قبله انجام گيرد مثلا قرآن كريم فرمود:
« فول وجهك شطر المسجد الحرام و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره ؛ (3) پس روي به طرف مسجد الحرام كن و شما مسلمانان هر كجا باشيد،در نماز روي بدان جانب كنيد».
در روايات نيز تصريح شده كه نماز بايد رو به قبله باشد. (4)
رو به قبله (كعبه) براي ساكنان مناطق دور دست، شعاع وسيعي دارد و ملاك آن صدق عرفي است، نه صدق رياضي، بنابراين منظور از استقبال (رو به قبله) آن نيست كه نمازگزار به گونهاي بايستد كه با ترسيم خطي فرضي به عين كعبه متصل شود. در نظر عرف استقبال (رو به قبله) به مسجد الحرام در بيرون از حرم استقبال (روي به قبله) حقيقي است، نه مجازي، گرچه به لحاظ محاسبات هندسي چنين نباشد.
اگر كعبه به وسيله سيل و مانند آن ويران شود ،چنين نيست كه قبلهاي وجود نداشته باشد، بلكه آن فضا و بعد خاص غير قابل تغيير و تبديل كه از اعماق زمين تا اوج آسمان امتداد دارد، قبله است. (5) اين بيت در جان قبله قرار گرفته است،از اين رو درباره كساني كه در اعماق زمين و يا در ارتفاعات كوه رو به جهت قبله نماز ميخوانند، استقبال (رو به قبله) صادق است. (6)
اگر مراد حكمت و اسرار باطني اقامه نماز به سمت قبله است، ممكن است جاي سخن بسيار باشد، ولي به فرازهايي از سخنان عارف بزرگ معاصر امام خميني (ره) اشاره ميشود كه در تبيين حكمت و اسرار عرفاني آن ميگويد:
بدان اي سالك الي الله كه چون وجه ظاهرت را از جهات متشتته عالم طبيعت منحرف كردن و به نقطه واحده متوجه نمودن ادعاي دو فطرت از فطرتهاي الهي را كه با دست غيب در خميره ذات تو پنهان است و حق تعالي با دست جلال و جمال طينت تو را بدان مخمر فرموده نمودن،و در اين دو حالت فطري را به صورت ظاهر دنيايي ظاهر و مشهود كردن و براي مستور نمودن از نور آن دو فطرت الهي اقامه دليل نمودن به صرف ظاهر از غير و توجه به قبله كه محل ظهور يدالله و قدرت الله ميباشد، و آن دو فطرت الهي يكي تنفر از نقص و ناقص است، دوم عشق به كمال و كامل،در اين معجون الهي يعني نماز كه معراج قرب الهي است، استقبال به قبله (رو به قبله) و توجه به نقطه مركزي و دست كشيدن و روگرداندن از جهتهاي متفرقه، دعوي بيدار شدن فطرت است و خارج شدن نور فطرت از پردههاست، و اين براي اصحاب معرفت حقيقت دارد و براي ما اصحاب حجاب ادبش آن است كه به دل بفهمانيم كه در جميع دار تحقق كمال و كاملي جز ذات مقدس كامل مطلق و كمال مطلق وجود ندارد، و چون به قلب خود فهماندن بطلان همه عالم هستي و كمال ذات مقدسي را در توجه قلب به قبله حقيقي و عشق به جمال جميل مطلق و تنفر از جميع دار تحقق جز جلوه ذات مقدس نمودهاي.
از امام صادق (ع) نقل شده كه هر گاه رو به قبله شدي،پس از دنيا و آنچه در اوست و همه خلق برگردان و قلب خود را فارغ نما از همه از همه مشغلهها، و با سر و باطن خود عظمت الهي را در خود مشاهده نما و به ياد آور كه در پيشگاه چه حقيقتي متعال قرار گرفتهاي. (7)
اين دستور شريف،دستوري است براي امثال ما، پس در اين صورت هنگام توجه به حق و استقبال قبله از دنيا و آنچه در آن است ،بايد مأيوس گرديم و از خلق و شؤون آن ها طمع خود را ببريم و مشاغل قلبيه و مشغلههاي روحي را از جان و دل بيرون كنم. تا آن كه لايق حضور حضرت دوست گرديم و جلوهاي از جلوههاي عظمت در سر و روح ما تجلي كند. (8) بنابراين حكمت رو به قبله اقامه نماز ،جدایی از كثرت و مشغلههاي دنيايي و توجه كامل به توحيد و فناي دل به وحدت مطلقه الهي و درك حضور واقعي جمال حضرت دوست است.
از اين رهگذر انسان ميتواند حضور و توجه قلبي دائم به سوي وحدت و انقطاع از كثرت را تجربه و تمرين نمايد تا در پي اينگونه تمرينها و تجربهها به مقام فناي در توحيد بار يابد. براي اطلاع بيش تر از حكمت و اسرار رو به قبله نماز گزاردن به كتاب گرانسنگ « سر الصلوة يا معراج السالكين » مراجعه نماييد.
پينوشت:
1.بقره (2) آيه 115.
2.جوادي آملي، صهباي حج، ص226، نشر مركز اسراء، قم، 1383ش.
3. بقره ، آيه 144.
4. وسائل الشيعه، ج4، ص295، نشر دار الاحياء لتراث العربي،بيروت، بيتا.
5. وسائل الشيعه، ج3، ص247، نشر پيشين.
6. صهباي حج، ص255، نشر پيشين.
7. مصباح الشريعه، باب 13، ص12، نشر صدوق، تهران، 1366ش.
8. آداب الصلوه، ص117، نشر مؤسسه آثار امام، 1373ش.
