برزخ و قیامت

پرسش: برزخ و قیامت
شرح : با توجه به اینکه شیعه اعتقاد دارد که معاد جسمانی است ، در عالم برزخ اگر حیات جسمانی است ،با توجه به اینکه قالب دنیایی ما پوسیده می شود ،در عالم برزخ قالب مثالی چیست و چه تفاوتی با قالب جسمانی دنیایی ما دارد؟ آیا ثواب و عذاب را درک می کند و آیا بعد زمان در عالم برزخ همچون عالم دنیا است و اینکه قالب مثالی ما چه نسبت و سنخیتی با روح ما در برزخ دارد؟
پاسخ :
پاسخ:
@@پرسشگر محترم با سلام و تشكر از ارتباطتان با اين مركز؛
عوالمی مانند برزخ برای ما تنها از دریچه نقل و کلام مرتبطان با وحی مانند انبیا و امامان علیهم السلام قابل دسترسی و شناختند. عملا عقل و استدلالات برهانی و تجربی و مانند آن چندان کارایی برای ادراک ویژگی های این امور ندارند؛ به همین خاطر نباید توقع داشته باشیم که همه جزییات و زوایای عالم برزخ و حیات آن برای ما روشن باشد.
اصولا ذهن ما به پدیده‌های هستی، از دریچه ویژگی های دنیایی مانند زمان و مکان و... می‌نگرد. چیزی که دارای زمان و مکان نباشد یا زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی داشته باشد، درک نمی‌کند و یا دیرتر درک می‌کند. به همین خاطر درک ویژگی های عالم برزخ چندان برای ما آسان نیست .
عالم برزخ و نظام حاکم بر آن شرایط و ویژگی های خاص خود را داراست، مثلا از زمان و مکان و حرکت تهی نیست، اما زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی دارد. آثار ماده مانند وزن و مقدار را دارا است، ولی آثار مادی آن با دنیا متفاوت است.(1) بنابراین اوضاع حاکم بر آن را نمی‌توان با ذهن محدود انسانی درک کرد.
در نتیجه اگر سؤالی درباره زمان در برزخ پیش بیاید، زمان به مفهومی که در دنیا تصور و تحقق دارد، در عالم برزخ وجود ندارد، زیرا زمان مقدار حرکت است و حرکت از شئون ماده می‌باشد، حال آن که عالم برزخ، عالم غیر مادی و مجرد از ماده است. موجودات آن در عین اینکه حقایق و موجودات مقداری هستند، حقایق ثابت و غیر متغیرند.
به همین جهت ممکن است از نظر زمان دنیوی شخصی زودتر از دنیا برود، اما نسبت به کسی که دیرتر به عالم برزخ وارد شده، برزخش کوتاه‌تر باشد، مانند حالت خواب که یکی شاید صد سال بخوابد، اما تنها چند دقیقه را حس کند، ولی کسی چند دقیقه به خواب رود و هزاران حادثه و جریان برای او اتفاق افتد و خواب خود را طولانی تصور کند.
همین معنا در مورد عالم برزخ و زندگی آن در آیات قرآن نیز آمده است، چنان که در آیه 55 و 56 روم می‌خوانی:
«گروهی از مجرمان بعد از برپا شدن قیامت، سوگند یاد می‌کنند که: ساعتی بیش در جهان برزخ نبوده‌اند، ولی به زودی مؤمنان آگاه به آن‌ها می‌گویند: شما به فرمان خدا مدتی طولانی تا روز قیامت مکث کرده اید و اکنون روز قیامت است».
البته در مورد افرادی که در لحظه برپایی قیامت در دنیا زندگی می کنند ، نمی توان گفت یقیناً برزخ را درک نمی کنند؛ زیرا به تصریح قرآن همه این افراد در ابتدا با صور حضرت اسرافیل (ع)از دنیا رفته و مرگ را قبل از رستاخیز تجربه می کنند. آن گاه با صور دوم همه مردگان به پا خواسته، رستاخیز عظیم الهی برپا می شود. معلوم نیست فاصله این دو نفخه و دمیدن در صور چه مقدار است. در هر حال چه بسا فرد، در همان مرگ به ظاهر کوتاه، برزخ طولانی را پشت سر بگذارد.
از نظر عقلی با توجه به فلسفه و حکمتی که برای وجود عالم برزخ ذکر می شود، به نظر می رسد که همه انسان ها باید برزخ را درک کنند تا وارد عالم قیامت شوند؛ زیرا برزخ عالم متوسطی است که تا کسی به ‌آن نرسیده، نمی تواند به عالم قیامت برسد.
اما دربارة چگونگی زندگی پس از مرگ و پیش از قیامت یعنی برزخ، بهترین بیان از سوی حکیم مفسر علامه طباطبایی گفته شده، ایشان دربارة زندگی برزخی می فرماید:
انسان پس از مرگ از جهت اعتقاداتی که داشته و اعمال نیک و بدی که در دنیا انجام داده، بازپرسی خصوصی می‌شود. پس از محاسبه اجمالی طبق نتیجه‌ای که گرفته شد، به یک زندگی شیرین و گوارا یا تلخ و ناگوار محکوم گردیده، با همان زندگی در انتظار روز رستاخیز عمومی به سر می‌برد. حال انسان در زندگی برزخی بسیار شبیه است به حال کسی که برای رسیدگی اعمالی که از او سر زده، به یک سازمان قضایی احضار شود و مورد بازجویی و بازپرسی قرار گرفته، به تنظیم و تکمیل پرونده‌اش بپردازند، آن گاه در انتظار محاکمه در بازداشت به سر برد.
روح انسان در برزخ، به صورتی که در دنیا زندگی می‌کرد، به سر می‌برد. اگر از نیکان است، از سعادت و نعمت و جوار پاکان و مقربان درگاه خدا برخوردار می‌شود اما اگر از بدان است، در نقمت و عذاب و همنشینی شیاطین و پیشوایان گمراه برخوردار می‌گردد.(2)
در مجموع از این بیان به دست می آید انسان در برزخ نوعی تجربه کمرنگ و موقت از حیات اخروی و زندگی پس از قیامت را پشت سر می گذارد. بسته به وضعیت رفتاری خود در دنیا با محاسبه ای مختصر شرایطی خاص را دارا می گردد؛ یعنی اگر از اهل خیر و خوبی بود، زندگی خوب وخوشی را خواهد داشت. اگر از اهل شقاوت و بدی بود،زندگی بد و دردناکی را خواهد دید. اگر مخلوطی از نیکی و بدی را در دنیا گذراند،در برزخ هم چنین وضعیتی را پیش روی خود خواهد دید.
گناه و ثواب و دیگر ملزومات حیات دنیوی فرع بر وجود تکلیفند که با مرگ انسان به پایان می رسد؛ در واقع تکلیف و مسئولیت و اختیار انجام هر کار مختص به بستر دنیاست. در برزخ نه تکلیف و مسئولیتی و نه چنین اختیار و آزادی وجود ندارد؛ از پاره ای روایات بر می آید که برزخ تحت قوانین خاص خود و بر مبنای محدودیت ها و آزادی های مشخصی است که ماموران الهی برای ساکنان برزخ در نظر می گیرند. از امام هفتم سؤال شد:
آیا مؤمنان وقتی از دنیا می‌روند، از احوال بازماندگانش خبردار می‌شوند؟ حضرت فرمود: بلی روح مؤمن از خداوند اذن می‌گیرد. دو فرشته او را همراه می‌کند. به دیدار اهل و عیال خود می‌آید. به سوی آن ها نگاه می‌کند و کلام شان را می‌شنود.(3)
بنابراین وقتی انسان از آن دنیا سر بر می آورد، با قوانین حاکم بر آن دنیا زنده می‌شود. در هر عالمی ،چه برزخ و چه قیامت دارای جسمی که قابلیت هماهنگی با قوانین آن دنیا را داشته باشد، خواهد بود.
آگاهی ما از اوضاع برزخ در این حد است که روح انسان بعد از مرگ و پایان زندگی دنیا، در جسم لطیفی قرار می­گیرد که بسیاری از عوارض جسم و بدن مادی بر کنار است، ولی از آن نظر که شبیه جسم مادی است، به آن بدن مثالى یا قالب مثالى می گویند که نه کاملاً مجرّد است و نه مادّی محض، بلکه دارای یک نوع تجرّد برزخی است، اما در عین حال به گفته بعضی از دانشمندان می­توان آن شرائط را تشبیه به خواب و وضعیتی که انسان از خود و جسم خود در خواب می بیند کرد .(4)
در خصوص همانندی و مشابهت جسم برزخی انسان با جسم دنیایی، اشاراتی در روایات آمده که تنها اصل مشابهت دو بدن را تایید می کند،نه چگونگی جزییات آن ها را (5 ) در نتیجه نمی توان به دقت گفت که آیا ویژگی های خاص جسم دنیایی در جسم برزخی هم وجود دارد یا خیر، اما در هر حال موارد اختلاف و تمایز جسمی در افراد هم صورت های گوناگونی دارد که چه بسا وضعیت آن ها متفاوت باشد؛ مثلا نقایص دائمی مانند فلج مادر زادی یا ویژگی های خاص جسمی مانند کوتاهی قد و کچلی، شرایطی غیر از موارد عارضی مانند قطع برخی از اندام های بدن و... داشته باشد.
البته نباید از یاد برد که وضعیت افراد گوناگون در برزخ بسیار متفاوت و مختلف است. بعید نیست که اختلاف وضعیت در جسم برزخی افراد هم وجود داشته باشد. از آیات و روایات به دست می آید انسان در برزخ تجربه کمرنگ و موقت از حیات اخروی و زندگی پس از قیامت را پشت سر می گذارد که بسته به وضعیت رفتاری خود در دنیا با محاسبه ای مختصر شرایطی خاص را برای وی در پی دارد؛ یعنی اگر از اهل خیر و خوبی بود، زندگی خوب و خوشی را خواهد داشت. اگر از اهل شقاوت و بدی بود ، زندگی بد و دردناکی را خواهد دید. اگر مخلوطی از نیکی و بدی را در دنیا گذراند، در برزخ هم چنین وضعیتی را پیش روی خود خواهد دید؛ در نتیجه هیچ بعید نیست که انسان مومن و برخوردار در برزخ از کمالات جسمی و برطرف بودن برخی نقایص به عنوان نعمت بهشت برزخی برخوردار باشد ، در حالی که فرد بدکردار و گرفتار در برزخ همانند بسیاری از نعمات دیگر از این امور بی بهره باشد .
این وضعیت خاص فرد در برزخ است که به نوعی تعیین کننده بهره مندی فرد از نعمات و کمالات جسمی یا بی بهرگی و کمبودهای قبلی یا مضاعف بر آن در برزخ خواهد بود . اگر فردی در برزخ دچار انواع و اقسام مشکلات روحی و جسمی بوده ، معذب به انواع عذاب های باشد ، دیگر معنا ندارد نقایص خاص جسمی وی در دنیا ، در جسم برزخی اش از روی نعمت و عنایت الهی برطرف شده باشد. در مورد چگونگی زندگی در عالم برزخ که آیا تنها روح است یا با بدن است، روشن ترین تصویر این است که :
روح انسان بعد از مرگ و پایان زندگی دنیا، در جسم لطیفی قرار می‌گیرد که بسیاری از عوارض جسم و بدن مادی بر کنار است، ولی از آن نظر که شبیه جسم مادی است، به آن (بدن مثالی) یا (قالب مثالی) می‌گویند که نه کاملاً مجرّد است و نه مادّی محض، بلکه دارای یک نوع تجرّد برزخی است. به گفتة بعضی از دانشمندان می‌توان آن را تشبیه به خواب کرد. در خواب‌های راستین روح انسان با استفاده از قالب، به نقاط مختلف پرواز می‌کند و مناظر را می بیند و از نعمت‌ها بهره می‌گیرد و لذّت می‌برد . گاه مناظر هولناکی را مشاهده می‌کند و سخت متألّم می‌گردد و فریاد می‌کشد و از خواب بیدار می‌شود.(6)

پی‌نوشت‌ها:
1.تفسیر نمونه، ج 14، ص 314 ،نشر دارالکتب الاسلامیه ،تهران، بی تا
2. شیعه در اسلام، ص 100 ـ 101، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران ـ‌ش.
3. فروع کافی، ج 3، ص 128، نشر دار الکتب الاسلامیه، 1367ش.
4. پیام قرآن، آیت اللّه مکارم شیرازی، ج 5، ص 463، نشر انتشارات نسل جوان ،قم، 1375 ش.
5. علم الیقین ،ج 2 ،ص1015 ،نشر بیدار ،قم، 1377 ش.
6.تفسیر نمونه ، ج 14 ،ص 311 ؛
پیام قرآن ، آیت اللّه مکارم شیرازی ، ج 5 ،ص 463، نشر دارالکتب الاسلامیه ،تهران، بی تا.