استجابت دعا

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط با این مرکز.
استجابت دعا مقدمات ،آداب و شرایط دارد. اموری نیز مانع استجابت است .پس باید مقدمات ، آداب و شرایط را ایجاد کرد و موانع را نیز برداشت تا دعا مستجاب شود . اگر به خدا معرفت داشته باشیم و بدانیم خداوند نسبت به بندگانش " رئوف و رحیم" است، در می یابیم که اگر خواسته های ما بر آورده نمی شود، دلیلش بخل نیست. خداوند دعاهایی را که با آداب و شرایط آن انجام می­گیرد و" کمال و سعادت و منفعت و مصلحت انسان نیز در آن باشد، اجابت می­کند.
علل عدم اجابت دعاها از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع)
مردى به حضرت عرض کرد: خداوند مى‏فرماید: «ادعونى استجب لکم» پس چرا ما دعا مى‏کنیم، ولى اجابت نمى‏شود، حضرت فرمود: چون دل‏هاى شما در هشت مورد خیانت و بى وفایى کرد:
1 - خدا را شناختید، ولى حقش را آن گونه که بر شما واجب بود، ادا نکردید. از این رو آن معرفت به کار شما نیامد.
2 - به پیامبر خدا ایمان آوردید، ولى در عمل با سنت و روش او مخالفت کردید، پس ثمره ایمان شما چه شد؟
3 - کتاب خدا (قرآن) را خواندید، ولى در عمل با آن مخالفت کردید.
4 - گفتید ما از آتش دوزخ مى‏ترسیم، ولى در همه حالات به واسطه گناهان خود به سوى جهنم مى‏روید.
5 - گفتید ما به بهشت تمایل و رغبت داریم، ولى کارهایى انجام مى‏دهید که شما را از بهشت دور مى‏سازد.
6 - نعمت‏هاى خدا را استفاده مى‏کنید، ولى شکر و سپاس گزارى نمى‏کنید.
7 - خداوند فرمود: شیطان دشمن شما است، شما نیز او را دشمن گیرید.(1) شما به زبان او را لعن مى‏کنید، ولى در عمل با او دوستى مى‏نمایید و از او اطاعت مى‏کنید.
8 - عیب‏هاى مردم را برابر دیدگان‏تان قرار دادید و عیب‏هاى خود را پشت سرانداختید، در نتیجه کسى را ملامت مى‏کنید که خود به ملامت سزاوارتر از او هستید.با این وضع چه دعایى از شما مستجاب گردد، در صورتى که راه‏ها و درهاى دعا را به روى خود بسته‏اید؟!«پس تقوا پیشه کنید؛ کارهای تان را اصلاح کنید؛ امر به معروف و نهى از منکر کنید تا خدا دعای تان را مستجاب کند.(2)
راه دعا:
شخصى خدمت امام صادق(ع) عرض کرد: دو آیه در قرآن است که تأویل و معناى آن را نمى‏دانم. یکى «ادعونى استجب لکم» است، که ما هر چه دعا مى‏کنیم، اجابت نمى‏شود. حضرت فرمود: «من سرّ عدم اجابت دعای تان را به شما مى‏گویم. اگر تو خدا را در آن چه دستور فرموده، اطاعت کنى و آن گاه او را بخوانى، دعایت را اجابت مى‏کند، ولى تو با (دستورهاى) او مخالفت کرده، نافرمانى‏اش مى‏کنى. او نیز اجابت نمى‏کند. با این حال، اگر خدا را از راهش بخوانى - اگر چه گناهکار باشى - خدا دعایت را مستجاب مى‏کند».
آن شخص پرسید: راه دعا چیست؟ فرمود: «نماز که خواندى، ابتدا تمجید کرده، او را به بزرگى مى‏ستایى . به هر نحو که مى‏توانى، حمد و ستایش مى‏کنى، سپس بر پیامبر و آلش درود مى‏فرستى. به تبلیغ رسالتش گواهى مى‏دهى. بر ائمه سلام مى‏دهى، آن گاه نعمت‏هاى خدا را مى‏شمارى . او را به خاطر آن‏ها ستایش و شکر مى‏کنى. بعد به گناهان خود یکایک اعتراف مى‏کنى . هر کدام را که به یاد دارى، اقرار مى‏نمایى. هر کدام را به خاطر ندارى، به طور سربسته به زبان مى‏آورى. از همه گناهان به درگاه خدا توبه مى‏کنى . تصمیم مى‏گیرى که دیگر گناه نکنى. از روى پشیمانى و صدق نیت و خلوص، و در بیم و امید از آن‏ها استغفار و طلب آمرزش مى‏کنى، سپس مى‏گویى:
اللهم انى أعتذر الیک من ذنوبى و استغفرک و أتوب الیک فأعنى على طاعتک و وفّقنى لما اوجبت علىّ من کل ما یرضیک فانى لم أر أحداً بلغ شیئاً من طاعتک الا بنعمتک علیه قبل طاعتک، فأنعم علىّ بنعمة أنال به رضوانک و الجنةَ.
بعد از رعایت این مراتب، حاجت خود را بخواه، که امیدوارم خدا ناامیدت نکند و حاجتت را برآورد».(3)
تذکر چند نکته لازم به نظر می رسد:
نکته اول :
خدا بنده مؤمنش را دوست دارد . دعاها و حاجاتی را که دارد ،اگر برای بنده اش خیر و منفعت داشته باشد، اجابت می کند .امّا گاهی انسان کاری را پیگیری می کند و با همه تلاشی که انجام می دهد، موفق نمی شود و به هدف خویش نمی رسد مثلا تصمیم جدی می گیرد که در فلان روز یا ساعت معینی در فلان مکان یا مجلس حضور داشته باشد اما هر چه سعی می­کند، توفیق پیدا نمی­کند. ممکن است برای لحظات یا روزهایی از این جهت ناراحت شود، ولی بعدها شکر خدا می کند که خوب شد فلان کار برایم پیش آمد و من اصلا به آن سمت و سو حرکت نکردم، چون به خاطر فلان مانع اصلا نمی توانستم به مقصد برسم، یا ممکن بود فلان حادثه برایم پیش بیاید، و یا آن مکان و مجلس باب میل و شأن و شخصیت من نبود.
به همین صورت چه بسا اتفاق می افتد که معامله یا وصلت و ازدواجی را ما به خیر و صلاح خود می پنداشتیم ،ولی بعد از مدتی متوجه شویم که به نفع ما نبود یا برعکس.
ما انسان ها از آن جایی که از غیب و سرانجام کارها بی اطلاع هستیم، خیلی اوقات کارها یا برآورده شدن حاجاتی را صد در صد به نفع خود می دانیم، در حالی که واقع امر این گونه نیست و یا بر عکس سختی ها، مصیبت ها ومشکلاتی را صد در صد به ضرر خود می پنداریم و حال آن که آنچه خداوند می داند و برای ما مقرر کرده است، به ضرر ما نیست. قرآن کریم می فرماید:
"و عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئا و هو شرّلکم"(4) یعنی چه بسا چیزی را شما بد و ناگوار بدانید، در حالی که خیر شما در آن است و یا چیزی را دوست داشته باشید اما واقع امر این است که آن چیز به ضرر شما است.
خداوند چون خیر و صلاح واقعی بنده اش را می خواهد، حاجاتی را که به ضرر بنده اش می باشد، اجابت نمی کند، ولی بنده از روی بی اطلاعی خیال می کند خدا به خواسته هایش توجه ندارد.
نکته دوم :
گاهی دعا استجابت می شود‌اما ما به آن توجه نداریم . امیرمؤمنان(ع) می فرماید:
«دیر اجابت نمودن خدا، ‌تو را ناامید نکند که همانا بخشش، ‌بسته به مقدار درخواست است. چه بسا در اجابت دعای تو تأخیر رخ دهد تا درخواست تو طولانی تر گردد و بخشش خدا کامل تر شود. چه بسا چیزی را خواسته ای آن را به تو نداده امّا بهتر از آن را در این دنیا یا آن دنیا به تو داده است و یا خیر و صلاح واقعی شما آن بوده که آن را از شما باز دارد. چه بسا چیزی را طلب نمودی که اگر به تو می داد، ‌تباهی دین یا تباهی و ناراحتی های دنیای خود را در آن می دیدی». (5)
نکته سوم :
گاهی دعا اجابت می شود‌، اما خواسته انسان بر آورده نمی شود ؛ زیرا آنچه خداوند در عوض دعا برای بنده اش در نظر گرفته و می خواهد آن را در آخرت به بنده خود عطا کند، بسیار برتر از آن چیز هایی است که انسان از خدا خواسته است.
بنابراین اگر کسی بداند خداوند در عوض عدم اجابت دعا، چه پاداشی برای او در آخرت در نظر گرفته است، هرگز نا امید نمی شود. امام صادق(ع) می فرماید:
«روز قیامت خداوند می فرماید: ای بنده من! ‌مرا خواندی و اجابتت را به تأخیر انداختم. اکنون ثواب و پاداش تو چنین و چنان است. پس مؤمن آرزو می کند که ای کاش هیچ دعایی از او در دنیا اجابت نمی شد، برای آن ثواب و پاداش نیک که می بیند». (6)
نکته چهارم:
از روایات استفاده می شود که هیچ دعایی بی اثر نیست . هر دعایی در دنیا و آخرت تأثیر مناسب خود را دارد، پس در واقع هر دعائی به اجابت می رسد، اما گونه های اجابت آن مختلف است.
امام سجاد(ع) می فرماید:
«دعای مؤمن یکی از سه فایده را دارد:
برای او ذخیره می گردد تا در آخرت بهتر از آن چه در دنیا طلب کرده بود به او داده شود،
یا در دنیا برآورده می شود
و یا بلایی را که می خواست در دنیا به او برسد، ‌از وی دور می کند». (7)
پی‌نوشت‌ها:
1. مؤمن (40) آیه 60.
2. بحارالانوار، ج 93، ص 376 و 377.
3. فلاح السائل، ص 38 و 39.
4. بقره (2) آیه 216.
5. نهج البلاغه، نامه 31.
6. اصول کافی،ج 4 ،ص 247.
7. تحف العقول، ص 2.2.