مذهبی

پرسش: مذهبي شرح : استفاده از مهر نماز از چه زماني متداول گرديده است؟

پاسخ:
با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با اين مرکز.
تاريخ سجده بر خاك به دوران پيامبر اكرم برمي گردد .
بر اساس روايات سيره عملي پيامبر آن بوده است که هميشه برخاک يا حصير سجده مي نمود.
دسته اي از روايات، بر اين نكته دلالت دارند كه پيامبر ، مسلمانان را به پيشاني نهادن بر خاك به هنگام سجده، فرمان مي داد، ام سلمه (همسر پيامبر) از حضرت روايت مي كند : «ترب وجهك لله؛ (1) رخسار خود را براي خدا، بر خاك بگذار».
در روايت ديگري آمده: وائل بن حجر مي­گويد: «رأيت النبيّ (ص) إذا سجد وضع جبهته و أنفه علي الارض؛ (2) آن گاه كه پيامبر سجده مي­کرد، پيشاني و بيني خود را بر زمين مي نهاد».
روايات ديگري نيز در باره سجده حضرت بر حصير نقل شده (3)
صحابه و تابعان پيامبر نيز به اين روش عمل مي نمودند .
جابر بن عبدالله انصاري مي گويد: «كُنتُ اُصلي الظُّهر مع رسول الله (ص) فآخذ قبضة من الحصاء لتبرد في كفي أضعها لجبهتي أسجد عليها لشدة الحر؛ (4)
با پيامبر گرامي نماز ظهر مي گزاردم، مشتي سنگ ريزه برگرفته، در دست خود نگه داشتم تا خنك شود و به هنگام سجده بر آن ها پيشاني گذاردم و اين به خاطر شدت گرما بود».
سپس راوي مي افزايد: اگر سجده بر لباسي كه بر تن داشت ،جايز بود، از برداشتن سنگ ريزه ها و نگهداري آن ها، آسان تر بود.
ابن سعد (متوفاي 209) در كتاب خود «الطبقات الكبري» مي نگارد: «كان مسروق إذا خرج يخرج بلبنة يسجد عليها في السفينة؛ (5) مسروق بن اجدع، به هنگام مسافرت، خشتي را با خود بر مي داشت تا در كشتي بر آن سجده نمايد».
مسروق بن اجدع، از تابعين و از اصحاب ابن مسعود بود .صاحب «الطبقات الكبري» وي را جزء طبقه اول از اهل كوفه پس از پيامبر از كساني كه از ابوبكر و عمر و عثمان و علي (ع ) و عبدالله بن مسعود، روايت نموده اند، به شمار آورده است.
اين سخن روشن، هم بي پايگي گفتار كساني را كه همراه داشتن قطعه اي تربت را شرك و بدعت مي­پندارند، اثبات مي­كند . معلوم مي­گردد كه پيشتازان تاريخ اسلام نيز، بدين كار مبادرت مي ورزيدند.
نيز ثابت مي کند که سجده بر فرش و لباس جايز نبوده است . اگر نه اصحاب نياز نداشتند که در مسافرت خشت و سنگ را در کشتي براي سجده با خود ببرند يا در هوائي گرم ريگ داغ را سرد کنند تا سجده نمايند.
نافع مي گويد: «إن ابن عمر كان إذا سجد و عليه العمامة يرفعها حتي يضع جبهته بالارض؛ (6) عبدالله بن عمر به هنگام سجده، دستار خود را بر مي داشت تا پيشاني خود را بر زمين بگذارد».
رزين مي گويد: «كَتب إلي علي بن عبدالله بن عباس (رض)أن ابعث إلي بلوح من أحجار المروة أسجد عليه؛ (7) علي بن عبدالله بن عباس به من نوشت: لوحي از سنگ هاي كوه مروه را براي من بفرست تا بر آن سجده نمايم».
پيامبر از سجده بر عمامه و دستار نهي صريح نمودند. رواياتي در اين باره موجود است كه از آن ها نيز به روشني معلوم مي­گردد كه لزوم سجده بر زمين، در زمان پيامبر ،‌امري مسلم بود ، تا جايي كه اگر يكي از مسلمانان، گوشه دستار خود را روي زمين قرار مي داد تا پيشاني خود را بر زمين نگذارد، مورد نهي رسول خدا قرار مي­گرفت.(8)
4- روايات معصومان .
پيشوايان معصوم شيعه كه بنا بر حديث سني و شيعه ـ قرين جدا ناپذير قرآن و از سوي ديگر اهل بيت پيامبرند، در سخنان خود به اين حقيقت، تصريح نموده­اند که سجده بر چيزهايي که خوراکي و پوشاکي باشد ،جايز نيست.
در روايتي (9) هشام بن حكم مي گويد: از امام صادق (ع) درباره آنچه سجده بر آن ها صحيح است پرسيدم، فرمود: سجده تنها بايد بر زمين و آنچه مي روياند ـ جز خوردني ها و پوشيدني ها ـ انجام گيرد. سجده، خضوع و اطاعت براي خداوند است . شايسته نيست بر خوردني ها و پوشيدني ها صورت پذيرد: زيرا دنياپرستان، بردگان خوراك و پوشاكند، در حالي كه انسان به هنگام سجده، در حال پرستش خدا به سر مي برد، پس سزاوار نيست پيشاني خود را بر آنچه كه معبود دنياپرستان خيره سر است، قرار بدهد. سجده نمودن بر زمين، بالاتر و برتر است؛ زيرا با فروتني و خضوع در برابر خداي بزرگ، تناسب بيش تري دارد».
از مجموع دلايل ياد شده، به روشني معلوم گرديد كه نه تنها روايات اهل بيت ، بلكه سنت رسول خدا و رفتار صحابه و تابعان ، بر لزوم سجده بر زمين و آنچه از آن مي رويد (مگر خوردني ها و پوشيدني ها) گواهي مي دهد.
بنا بر اين از نظر شرعي سجده كردن بر مهر واجب نيست، بلكه آن چه معتبر و واجب است اين است كه سجده بايد بر زمين باشد، يعني بر خاك يا سنگ يا چوب و بر هر چيزى كه از زمين است( غير از معدنيات و خوردنى ها و نوشيدنى ها و پوشيدنى ها) مي‌‌‌‌‌‌‌‌توان سجده كرد، دليل اين مسئله روايات است .
اما تاريخ ورود مهر را به خانه هاي مردم مي توان مربوط به زمان امام صادق (ع ) دانست. زيرا در آن دوران حضرت مردم را ترغيب به سجده بر تربت امام حسين(ع) مي نمود.
در روايتي از امام صادق نقل شده است : سجده بر تربت حسين حجاب هاي هفتگانه را پاره مي کند .(10)
اين كه فعلاً مرسوم شده است كه شيعيان بر مهر سجده مي‌‌‌‌‌‌‌كنند، دليل اش آن است که سجده بر مهر، در واقع همان سجده بر خاك است، منتهي چون در اين دوران دسترسي به خاك در منازل و مساجد مشكل است و از طرفي با نحوه زندگي مردم چندان سازگاري ندارد، خاك پاک را به صورت مهر در آورده و بر آن سجده مي‏كنند.

پي نوشت­ها:
1. كنزالعمال، ج7، چ حلب، ص 465، ح 19809، كتاب الصلوه، السجود و مايتعلق به.
2. احكام قرآن، (جصاص حنفي)، ج3، ص209، چ بيروت، باب السجود علي الوجه.
3. سنن بيهقي، ج2، ص421، كتاب الصلوه ،باب الصلوه علي الخمره.
4. همان، ج1، ص439، كتاب الصلوه، باب ما روي في التعجيل بها في شده الحر.
5. الطبقات الكبري، ج6، ص79، چ بيروت، در احوالات مسروق ابن اجدع.
6. سنن بيهقي، ج2، ص105، چ 1 (حيدرآباد دكن)، كتاب الصلوه، باب الكشف عن السجده في السجود.
7.السجود على الأرض شيخ علي أحمدي ، چاپ : چهارم ، سال چاپ : 1414 - 1993 م ، ناشر : مركز جواد للصف والطباعة والنشر والتوزيع - بيروت - لبنان ، به نقل از ازرقي، اخبار مكه، ج3، ص151.8. سنن بيهقي، ج2، ص105.
8. من‏لايحضره‏الفقيه،‏ج 1 ،ص 272 باب علة النهي عن السجود على المأكول .
9. وسائل الشيعة (آل البيت) ،حر العاملي ، ج 5 ،ص 366 سال چاپ : 1414 ، ناشر : مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ، قم
10.همان.

پرسش:
مهر گذاشتن از واجبات در نماز مي باشد ؟
پاسخ:
از نظر شرعي سجده كردن بر مهر واجب نيست ، آن چه معتبر و واجب است اين است كه سجده بايد بر زمين باشد ، يعني بر خاك يا سنگ يا چوب و بر هر چيزى كه از زمين است ( غير از معدنيات و خوردنى ها و نوشيدنى ها و پوشيدنى ها ) دليل اين مسئله روايات است .
آیت الله سیستانی می فرماید : نمازگزار باید در هر رکعت از نمازهای واجب و مستحب بعد از رکوع دو سجده کند ؛ سجده محقق می شود به این که به شكل مخصوص پیشانی را به قصد خضوع به (( زمین )) بگذارد .
به نظر مبارک ایشان هم مهر در سجده نماز لزومی ندارد. در سجده نماز واجب است
پیشانی به چیزی که زمین بر آن صدق می کند گذاشته شود .(1)
پی نوشت :
1 . آیت الله سیستانی ،توضیح المسائل ، ص 211 ، م 1032 .