پرسش:
امام رضا علیهالسلام بهصورت قطع چند فرزند داشتند؟
در میان منابع تاریخی و روایی، برای فرزندان امام علی بن موسیالرضا علیهالسلام اختلافات بسیاری دیده میشود. برخی اخبار بهصراحت تأکید میکنند که ایشان تنها یک فرزند داشتند و برخی دیگر فرزندان بیشتری را به ایشان نسبت دادهاند. برای روشن شدن این بحث، به بررسی این دو دیدگاه و استنادهای هر یک میپردازیم.
دیدگاه اول: یک فرزند (حضرت امام جواد علیهالسلام)
در بسیاری از اخبار و کتب متقدم شیعه تأکید شده که امام رضا علیهالسلام فرزندی جز امام محمدتقی الجواد علیهالسلام نداشتند. این دیدگاه، موضع بسیاری از محدثان و بزرگان شیعه است که معتقدند ایشان غیر از امام جواد علیهالسلام فرزند دیگری نداشتهاند. این روایات عمدتاً با هدف تثبیت امامت امام جواد علیهالسلام و رفع تردیدهایی که به دلیل تأخیر در ولادت ایشان یا کمسن بودنشان ایجاد شده بود، نقل شدهاند.
الف. نصوص تأکیدکننده بر انحصار ولد:
1. روایت جنان بن سدیر:
«من به امام رضا علیهالسلام عرض کردم: آیا امامى هست که پسر نداشته باشد؟ فرمود: براى من غیر از یک پسر متولد نخواهد شد، ولی خداى جهان فرزندان زیادى را از او به وجود مىآورد.» (1)
2. روایت ابن ابی نصر بزنطی:
وی از امام سؤال میکند که امام پس از شما کیست؟ امام در پاسخ میفرماید:
«امام فرزندم هست، سپس فرمود: آیا کسی جرئت دارد بگوید: پسرم و پسر نداشته باشد؟!»
سپس ابونصر بزنطی میگوید این در حالی بود که امام جواد هنوز به دنیا نیامده بود.(2)
3. روایت محمد بن عیسی اشعری (رفع شک):
امام جواد علیهالسلام برای رفع تردید شیعیان فرمودند:
«این تردید را برطرف کنید که پدرم غیر از من پسرى نداشته است.»(3)
4. روایت عقبه بن جعفر (رفع نگرانی):
«به ابوالحسن الرضا علیهالسلام گفتم: به این جایگاه رسیدهاید، درحالیکه فرزندی ندارید؟ فرمود: ای عقبه بن جعفر، همانا صاحب این امر نمیمیرد تا فرزند خود را پس از خویش ببیند.» (4)
ب. اقوال مورخین و محدثین بر انحصار:
علاوه بر احادیث پیشین در کلام بسیاری از مورخین و محدثین نیز این انحصار دیده میشود.
1. شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ ق): «حضرت رضا علیهالسلام هنگامیکه دار فانى را وداع گفت، بهجز از فرزند بزرگوارش حضرت ابوجعفر محمد بن على که مقام امامت به وجود اقدسش مباهات مىکرد، فرزند دیگری نداشت و تاریخ هم بهغیراز او فرزند دیگری برای آن جناب نشان نداده.»(5)
2. مرحوم طبرسی (متوفای ۵۴۸ ق): «حضرت رضا علیهالسلام جز ابوجعفر جواد فرزند دیگری نداشت.» (6)
3. ابن شهرآشوب (متوفای ۵۸۸ ق): «فرزند ایشان فقط محمد امام است.» (7)
4. شامی (صاحب الدر النظیم): «حضرت رضا علیهالسلام درگذشت و فرزندی جز ابوجعفر محمد بن علی علیهالسلام از خود باقی نگذاشت و او امام پس از اوست.»(8)
دیدگاه دوم: تعدد فرزندان (بیش از یک فرزند)
برخی از منابع تاریخی و سیره نویسان، غیر از حضرت امام جواد علیهالسلام، بر وجود فرزندان دیگری برای امام رضا علیهالسلام تأکید کردهاند. این دیدگاه در منابع متقدم و متأخر گاه بهصراحت و گاه بهصورت ضمنی دیده میشود و نشاندهنده اختلاف جدی در شمارش اولاد ایشان است. بهعنوان نمونه:
1. مرحوم حمیری در قرب الإسناد روایتی نقل میکند که نشان میدهد در دورهای، امام رضا علیهالسلام دارای دو فرزند بودهاند و سؤالکننده (بزنطی) از ایشان پرسیده است که امامت متعلق به کدامیک از آن دو فرزند است، درحالیکه قبلاً امام فرزندی نداشته و او این سؤال را از امام رضا علیهالسلام پرسیده بود. (9) پس این روایت اشاره دارد به اینکه در مقطعی، امام علیهالسلام دارای دو فرزند شدند و این امر سؤال جدیدی را در مورد تعیین امام بعدی مطرح کرده است.
2. ابن شهرآشوب در مناقب به وجود مسجدی در شهر مرو اشاره میکند که گفته میشود امام رضا علیهالسلام در آن نماز گزارده و پسازآن، یکی از فرزندان امام رضا علیهالسلام در آنجا دفن شده است. (10) این امر میتواند دال بر وجود یک فرزند غیر از امام جواد علیهالسلام باشد که در مرو وفات یافته است.
3. ابن أبی الثلج در کتاب «تاریخ أهل البیت» به وجود دو فرزند به نام محمد (امام جواد علیهالسلام) و موسی میکند. (11)
4. ابن طلحهی شافعی در کتاب «مطالب السئول» به وجود شش فرزند به نام محمد، حسن، جعفر، ابراهیم، حسین و عایشه قائل شده است. (12) همچنین در میان شیعیان مرحوم اربلی نیز به همین تعداد از فرزندان اشاره کرده است. (13)
نتیجهگیری:
روایات و شواهد متعدد و قطعی که از سوی علمای بزرگ شیعه، انحصار فرزندان امام رضا علیهالسلام در حضرت امام جواد علیهالسلام را نشان میدهد. بااینحال این روایات دلالت بر انحصار ولد ذکور را دارد، چراکه اولاً عمده تردیدهایی که شکل گرفته بود در مورد مسئلهی جانشینی و امامت بوده، ثانیاً در بسیاری از اسناد احادیث با عناوینی چون فاطمه بنت الرضا، عایشه بنت الرضا و حکیمه بنت الرضا مواجهه میشویم که نشان از وجود دخترانی برای امام رضا علیهالسلام دارد.
در مورد علت اختلاف احتمال میرود که به دلیل شباهت نامها و کنیهها، برخی از نوادگان امام رضا علیهالسلام بهاشتباه در فهرست فرزندان امام رضا علیهالسلام وارد شده باشند؛ خصوصاً که نوادگان حضرت، همگی به ابن الرضا شهرت داشتند. ازاینرو ممکن بود در برخی از اخبار تعابیر چون موسی بن الرضا، ابراهیم بن الرضا و... بکار رفته باشد و مورخان بهاشتباه آنان را فرزند امام رضا علیهالسلام ثبت کرده باشند.
البته طبق روایت قرب الاسناد و مناقب این احتمال هست که بعد از امام جواد علیهالسلام فرزند دیگری از امام رضا علیهالسلام متولد شده؛ اما در کودکی و در زمان حیات حضرت در شهر مرو وفات نمود.
کلمات کلیدی: فرزندان امام رضا علیه¬السلام، امام زادگان.
منابع:
1. مسعودی، على بن حسین، إثباتالوصیه للإمام على بن أبىطالب علیهالسلام، قم، انتشارات انصاریان، چاپ سوم ، 1426 ق، ص: ۲۱۹
2. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413 ق، ج۲، ص: ۲۷۷.
3. «ارتفع الشک ما لأبی غیری،» کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ دوم،1362 ش، ج۱، ص: ۳۲۰
4. صدوق، ابنبابویه، محمد بن على، کمالالدین و تمام النعمه، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ دوم، 1395 ق، ج۱، ص: ۲۲۹
5. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، 1413 ق، ج۲، ص: ۲۷۱
6. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم، انتشارات آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول، 1417 ق، ج۲، ص: ۸۶.
7. مازندرانی، ابن شهرآشوب، المناقب آل ابیطالب، قم، علامه، 1379 ق، ج۴، ص: ۳۶۸.
8. شامی، جمالالدین یوسف بن حاتم، الدر النظیم فی مناقب الأئمه اللهامیم، قم، انتشارت جامعه مدرسین، چاپ اول ، 1420 ق، ص ۶۹۸.
9. حمیرى، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد (ط - الحدیثه)، قم، مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، چاپ اول 1413 ق، ص: 376
10. مازندرانی، ابن شهرآشوب، المناقب آل ابیطالب، قم، علامه، 1379 ق، ج ۴، ص ۳۶۲.
11. ابن ابى الثلج، تاریخ أهل البیت علیهمالسلام، قم، آل البیت، چاپ اول، 1410 ق، ص: ۱۰۹
12. شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السؤول، فی مناقب آل الرسول، بیروت، انتشارات البلاغ، چاپ اول، 1419 ق، ص: ۳۰۲
13. اربلى، على بن عیسى، کشف الغمه فی معرفه الأئمه علیهمالسلام، (ط- القدیمه) رسولى محلاتى، سید هاشم، تبریز، بنیهاشمی، چاپ اول، 1381 ق، ج۲، ص: ۲۶۷
