چهل دختران

ماجرای چاه چهل‌دختران فهرج یزد
روایت تاریخی چاه چهل‌دختران فهرج درباره دختران مسلمان، اخیراً در فضای مجازی و بدون هیچ سندی از سوی باستان‌گرایان به دختران زرتشتی تغییر یافته است.

پرسش:

ماجرای چاه چهل‌دختران فهرج یزد چیست؟ برخی می‌گویند: «زمانی که لشکر عرب، شهرها را تصرف می‌کرد و دختران ایرانی را اموال خود می‌دانستند، قبل از آنکه به شهر فهرج یزد هجوم آورند، دختران زرتشتیِ این شهر تصمیم گرفتند جان دهند تا دست دشمن متجاوز به تن آن‌ها نرسد. ازاین‌روی خود را یکی پس از دیگری داخل چاه انداختند و این چاه، امروز به “چهل‌دختران” مشهور است. نماد مظلومیت دختران ایران‌زمین!» آیا این داستان صحت دارد؟

پاسخ:

بناهای بسیاری در جای‌جای ایران اسلامی وجود دارد که در منابع معتبر یادی از آن نشده است و برای شناسایی آن‌ها باید تنها به سراغ باورهای مردمی برویم، چاه چهل‌دختران فهرج یزد یکی از این بناهاست که در نوشتار ذیل به بررسی آن پرداخته خواهد شد.

ادعای دروغین

برخی می‌گویند: «زمانی که لشکر عرب، شهرها را تصرف می‌کرد و دختران ایرانی را اموال خود می‌دانستند، قبل از آنکه به شهر فهرج یزد هجوم آورند، دختران زرتشتی این شهر تصمیم گرفتند جان دهند تا دست دشمن متجاوز به تن آن‌ها نرسد. ازاین‌روی خود را یکی پس از دیگری داخل چاه انداختند و این چاه، امروز به “چهل‌دختران” مشهور است. نماد مظلومیت دختران ایران‌زمین!»

 آیا این داستان صحت دارد؟

بنابر این ادعای دروغین، این چاه مکانی است که زنان و دختران زرتشتی، در هنگام فتح ایران خود را درون آن انداختند تا توسط اعراب مورد تجاوز قرار نگیرد.

اصل داستان

نسبت به این‌گونه بناها باید به سراغ باورهای مردمی رفت که سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل در بین مردم معروف و مشهور بوده است. اگرچه در این روش اشتباهاتی ممکن است رخ دهد، اما راهی جز این برای شناسایی این‌گونه بناها نیست. در باورهای مردمی تا چند سال پیش، این بنا، به احترام زنان و دختران مسلمانی بنا شده است که به دست زرتشتیان منطقه به شهادت رسیده‌اند.

این باور مردمی به‌وضوح در منابع محلی منعکس شده است. در کتاب «جامع مفیدی» نوشته محمد مفید بافقی که در قرن یازده می‌زیسته و جزو ادیبان و دولتمردان این منطقه است چنین گزارش شده که:

«قبل از آنکه خلافت به سیدنا علی رضی‌الله‌عنه برسد، حسب الصلاح، مهاجرین و انصار، سعد بن ابی وقاص را امیر سپاه کردند و به جنگ یزدگرد سوم که از سلاطین عجم بود فرستادند. یزدگرد شکست خورد و از راه یزد به‌جانب دیار خراسان انعطاف داد و سپاه اسلام نیز به تعاقب او بودند. بخشی از سپاه اسلام، شامل جمعی از صحابه و تابعین در بیابان طبس راه گم کرده و به حوالی فهرج رسیدند. چون اهالی آنجا را به دین مجوس دیدند، آن‌ها را به اسلام دعوت فرمودند؛ … اهالی فهرج در مقابل دعوت سپاه اسلام مهلت خواستند که ما قبایل و عشایر و دوستان را احضار کنیم تا کمر به اطاعت فرمان خدا و رسولش ببندیم.

به این اراده، مردمی را که با آن‌ها هم‌کیش بودند طلب کردند. آن بددینان که از دانش، مایه و از سعادت، پیرایه نداشتند، دین اسلام را نپذیرفتند و سر به طغیان و عصیان گذاشتند و گفتند که ما از دین آباء و اجداد دست نمی‌کشیم و این طایفه قلیل (مسلمین) را نیز نگذاریم که به‌سلامت از دیار ما بیرون روند و با یکدیگر عهد و پیمان بستند و چون روز، به آخر رسید و شب شد، بر سپاه اسلام شبیخون زدند و به تیغ بی‌رحمی، اکثری را بی‌جان ساختند.

گبران مجوسی به مسلمانان هجوم آوردند و لشکر اسلام نیز به جوش‌وخروش آمده و دست به انداختن تیر گشادند. سرانجام تمامی مسلمانان در آن معرکه ازجمله حویطب بن هانی خواهرزاده سیدنا علی اسدالله الغالب و … به شهادت رسیدند. زنان و فرزندان مسلمان، سراسیمه روی به وادی گریز آورده و گبران از عقب ایشان می‌شتافتند. چون کار بر آن ناتوانان تنگ شد و گبران سنگدل نزدیک رسیدند، چاهی در نظر زنان و اطفال مؤمنان درآمد، همگی خود را در درون آن چاه انداختند (تا به دست گبران مجوسی اسیر نشوند.) (1)

اگرچه این گزارش با اماواگرهای بسیاری روبروست، اما به‌خوبی گواه آن است که مردم آن سرزمین چنین باوری نسبت به این بنا داشتند و در هیچ کتابی قبل از آن، عکس آن‌ - که کشته شدن زنان زرتشتی به دست مسلمانان - نیست.

کسی که به‌یک‌باره این داستان را برعکس و جای جلاد و شهید را عوض کرده، افسانه‌سرای توانمندی است که توانسته بدون هیچ سندی چنین افسانه‌ای بسراید.

شاید برخی بگویند که زنان مسلمانان در ایران چه‌کار می‌کردند که به چنین سرنوشتی دچار شوند، پاسخ آن است که فتوحات سال‌ها طول کشید و برخی از مسلمانان در مناطق مختلف ساکن شدند و خانواده‌های خود را نیز آورند و زنان آن‌ها با ارتباط با زنان ایرانی آن‌ها را به اسلام دعوت می‌کردند، زیرا مردان مسلمانان نمی‌توانستند با زنان ایرانی به‌راحتی هم‌کلام شوند.

به‌هرروی، دلیل حضور زنان و کودکان در این نبرد، هر چه بوده باشد، اصل این است که طبق اسناد تاریخی، این جنایت توسط زرتشتیان علیه زنان و دختران مسلمان انجام شده است. شاید به همین روش زنان ایرانی با آموزه‌های اسلامی آشنا شده و به آن علاقه‌مند شدند که یکی از محققین دین زرتشتی که اتفاقاً استاد دانشگاه و فردی تحصیل کرده است و از طرفی عِرق به دین خود بیشتر از کسانی داردکه جدیداً توسط فضای مجازی فریب خورده‌اند، به آشنایی زنان زرتشتی بر آموزه‌های اسلامی اشاره می‌کند، وی جمشید گرشاسب چوکسی (استاد زرتشتی دانشگاه ایندیانای امریکا) است، او در کتابی که اتفاقاً در مورد فتح ایران تألیف کرده، می‌نویسند: «زنان و دختران زرتشتی آرزو داشتند که با یک مرد مسلمان ازدواج کنند. (2)

در رد ادعای باستان‌گرایان افراطی همین بس که نویسنده‌ای زرتشتی که تعصبش به دین و هم‌دینان خود بیش از باستان‌گرایان افراطی است و اتفاقاً متخصص فن است و در این زمینه نیز تحقیق کرده و کتاب دراین‌باره نوشته هیچ اشاره‌ای به این افسانه نکرده است؛ زیرا با قواعد علمی و روش‌های انتقال مطالب علمی آشناست و می‌داند که اگر ادعایی کند باید سند آن را ارائه دهد و الا کتابش مورد توجه اهل تحقیق قرار نمی‌گیرد، اما کسانی که در فضای مجازی جولان می‌دهند، بیشتر مخاطبشان اهل تحقیق نیستند و از‌این‌رو ترس از ضعیف پنداشتن نوشته‌ها و مقالات خود را ندارند که به‌راحتی چنین ادعای بی سندی کرده و حتی جای مقتول و قاتل را تغییر می‌دهند.

نتیجه:

با توجه به آنچه گذشت نتیجه می‌گیرم که باستان‌گرایان افراطی از گفتن هیچ دروغی ابایی ندارد، بلکه گاهی جای قاتل و مقتول را تغییر می‌دهند، گاهی افسانه می‌سازند؛ بنابراین جامعه‌ی ما باید به بلوغی برسد که مطالب تخصصی را از کتاب‌های علمی و محافل علمی پی‌گیری کند و اگر در فضای مجازی به دنبال مطلبی تاریخی است آن را از پایگاه‌های معتبر علمی جستجو نماید.

پی‌نوشت‌ها:

1. محمد مفید مستوفی بافقی، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، تهران: چاپخانه رنگین، صص 634-636.

2. چوکسی، جمشید گرشاسب، ستیز و سازش (زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایران نخستین سده‌های اسلامی)، ترجمه نادر میرسعیدی، ققنوس، چاپ هفتم، 1393 ش، ص 153