۱۴۰۴/۱۰/۲۳ ۱۱:۴۷ شناسه مطلب: 101086
پرسش:
اگر توان کشور در امور فرهنگی و اقتصادی هزینه میشد، برای کشور مفیدتر نبود تا امور نظامی؟
پاسخ:
کشورها همواره با مسئلهای حیاتی یعنی محدودیت منابع مالی، انسانی و زمانی روبرو هستند؛ درحالیکه نیازها و تهدیدها، گسترده و متنوعاند. از یکسو نیاز به امنیت و دفاع وجود دارد؛ زیرا بدون امنیت، امکان پیشرفت در هیچ عرصهای فراهم نمیشود؛ از سوی دیگر، جامعه برای رشد پایدار به سرمایهگذاری در اقتصاد و فرهنگ نیازمند است؛ چراکه در این دو حوزه، ظرفیت خلق ثروت و تقویت هویت ملی وجود دارد. پرسش طرحشده دقیقاً بر این دوگانه متمرکز است: اگر به جای تمرکز بر هزینههای نظامی، توان کشور در زمینههای فرهنگی و اقتصادی بهکار گرفته میشد، آیا نتایج مفیدتری برای ایران به همراه نداشت؟ منتقدان سرمایهگذاری بیش از حد در بخش نظامی اینگونه استدلال میکنند:
الف) منابعی که برای تجهیزات و صنایع دفاعی هزینه میشود، میتواند در زیرساختهای اقتصادی یا آموزش و فرهنگ هزینه شود.
ب) هزینههای بیش از اندازۀ نظامی که لزوماً بازدهی آنها قابل اندازهگیری نیست، سرمایهگذاری در حوزه اقتصاد و فرهنگ را که بازدهی غالباً قابل اندازهگیری دارند، تحت تأثیر قرار میدهند.
ج) گسترش نظامیگری میتواند منجر به مسابقه تسلیحاتی شود و کشور را در چرخه پرهزینهای گرفتار کند.
برای نمونه اگر بخشی از بودجههای هنگفت نظامی به توسعه انرژیهای نو، صنایع دانشبنیان یا نظام آموزشی اختصاص مییافت، ایران میتوانست سهم بیشتری در اقتصاد جهانی به دست آورد.
برای پاسخ به این پرسش باید چند نکته روشن شود:
1. منطق سرمایهگذاری در حوزه نظامی چیست و چه دستاوردهایی دارد؟
2. منطق سرمایهگذاری در حوزههای اقتصادی و فرهنگی چیست و چه آثاری دارد؟
3. نسبت میان این حوزهها چگونه باید باشد تا کشور بیشترین منفعت را ببرد؟
1. منطق هزینههای نظامی
امنیت ملی یکی از نیازهای اساسی و پایهای هر کشور است. اگر کشوری در برابر تهدیدهای خارجی یا داخلی آسیبپذیر باشد، هیچیک از دستاوردهای اقتصادی یا فرهنگیاش پایدار نمیماند. تجربههای تاریخی نشان میدهد کشورهایی که بازدارندگی نظامی نداشتند (مانند عراقِ سال ۲۰۰۳ یا لیبیِ سال ۲۰۱۱)، بهسرعت با فروپاشی مواجه شدند و دستاوردهای اقتصادی و اجتماعی خود را از دست دادند. همچنین تجربههای تاریخی نشان میدهند هزینههای نظامی میتواند نقش بازدارنده داشته باشد و دشمنان بالقوه را از حمله منصرف کند؛ برای مثال برنامه موشکی و پدافندی ایران در جایگاه ابزاری برای موازنۀ قوا در برابر اسرائیل و امریکا عمل کرده است و پس از خطای محاسباتی دشمن و حمله به ایران، سرمایهگذاری در حوزه نظامی که به پاسخهای مناسب از سوی ایران منجر شد، دشمن را مجبور به آتشبس و پایان هرچه سریعترِ درگیری کرد.
منطق طرفداران سرمایهگذاری در امور نظامی این است که «اول امنیت، بعد توسعه»؛ بنابراین بدون امنیت حتی اگر اقتصاد شکوفا شود یا فرهنگ پویا باشد، همه اینها بهراحتی در معرض نابودی قرار میگیرند.
۲. منطق هزینههای اقتصادی
برخلاف نگاههای سنتی که قدرت را به قدرت نظامی منحصر میدانست، امروزه برخورداری از اقتصاد بزرگ، پویا و پایدار به یکی از پایههای اصلی در قدرت کشورها تبدیل شده است (1)؛ بر همین اساس امروزه اقتصاد ستون فقرات قدرت ملی کشورهاست. کشوری که اقتصاد ضعیف دارد، حتی اگر ارتش بزرگی داشته باشد، در بلندمدت با بحران مواجه میشود. نمونه تاریخیِ روشن آن اتحاد جماهیر شوروی است که با وجود ارتش قدرتمند و زرادخانه هستهای، ضعفهای اقتصادی و ناکارآمدی در تأمین رفاه شهروندان یکی از مهمترین عوامل فروپاشی آن بود. سرمایهگذاری اقتصادی و ساختن اقتصاد قدرتمند نتایجی چون «افزایش رفاه عمومی و رضایت مردم»، «ایجاد اشتغال و کاهش فقر»، «افزایش درآمد دولت از مالیات به جای اتکای صرف به نفت یا منابع طبیعی» و «تقویت قدرت نرم و اعتبار بینالمللی» به همراه خواهد داشت. کشوری که اقتصاد قوی دارد، میتواند هزینههای نظامی پایدارتر و مؤثرتری نیز تأمین کند؛ به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند «قدرت اقتصادی، پیشنیاز قدرت نظامی پایدار» است (2).
۳. منطق هزینههای فرهنگی
سخن درستی است اگر بگوییم که فرهنگ، روح جامعه است. سرمایهگذاری در حوزه فرهنگ به معنای تقویت هویت ملی، انسجام اجتماعی و در نتیجه افزایش سرمایه اجتماعی است. کشوری که فرهنگ غنی و پویا دارد، در برابر جنگ نرم و تبلیغات دشمن مقاومتر است؛ توانایی تولید قدرت نرم دارد؛ یعنی دیگر ملتها را بدون زور وادار به احترام یا همکاری میکند؛ سرمایه انسانی آن شکوفا میشود و بستر نوآوری و خلاقیت در اقتصاد و سیاست فراهم میشود.
4. ضرورت توازن توسعه در بخش های مختلف کشور
روشن است که نمیتوان در پاسخ به این پرسش با توضیحاتی که ارائه شد به یک «بله» یا «خیر» ساده بسنده کرد. واقعیت این است که هیچ کشوری نمیتواند صرفاً بر یکی از این حوزهها متمرکز شود و همه این حوزه ها در نظام حکمرانی یک کشور ضروری است و باید میان آنها توازنی راهبردی برقرار کرد؛ بنابراین با پرداختنِ تنها به نظامیگری، اقتصاد و فرهنگ ضعیف خواهند شد و کشور از درون آسیبپذیر میشود؛ همچنین اگر تنها به اقتصاد و فرهنگ توجه کنیم و از امنیت غافل شویم، تهدیدهای خارجی میتوانند تمام دستاوردها را نابود کنند. بنابراین سیاست درست آن است که توازن میان هزینههای اقتصادی، فرهنگی و نظامی حفظ شود. بدین ترتیب که در هزینههای نظامی، دستکم سطح بازدارندگی نظامی برای دفع تهدیدها حفظ شود و از این خط قرمز (بازدارندگی) تخطی نشود. در کنار آن، سرمایهگذاری جدی در اقتصاد برای رفاه و در فرهنگ برای هویت و انسجام ملی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
5. تبیین مغالطه موجود در پرسش
نکتۀ درخور توجه در پرسش پیشگفته این است که به گونهای بیانکنندۀ هزینههای سنگین نظامی در ایران است؛ درحالیکه بررسیها نشان میدهد هزینههای نظامی در ایران تنها دو درصد از تولید ناخالص داخلی را دربر میگیرد که در برابر دیگر کشورهای منطقه، سهم کمتری را به خود اختصاص داده است. همچنین بودجه نظامیِ مهمترین دشمنان ایرانیان، یعنی آمریکا 89 برابر و رژیم صهیونیستی سهبرابر بودجه نظامی ایران است (3). بنابراین پیشفرض هزینه بیش از اندازه نظامی در ایران بهکلی منتفی است و ایجاد دوگانه «امنیت در برابر توسعه» ابزار دشمنان ایران برای اختلال در ادراک افکار عمومی ایران و افزایش فشار بر مسئولان ایران از طریق آنهاست.
نتیجه:
هیچکدام از حوزههای اقتصادی، فرهنگی و نظامی بدون دیگری پایدار نخواهد ماند. «توان نظامی» برای بقای کشور ضروری است؛ زیرا بدون امنیت، اقتصاد و فرهنگ در معرض نابودیاند. «توسعه اقتصادی و فرهنگی» نیز برای دوام قدرت نظامی ضروری است؛ زیرا منابع مالی، مشروعیت اجتماعی و قدرت نرم از همین حوزهها برمیخیزد.
بنابراین راه درست،«برقراری توازن پویا» میان این سه عرصه است: سطح کافی از توان نظامی برای بازدارندگی، در کنار سرمایهگذاری جدی در اقتصاد برای رفاه و در فرهنگ برای هویت و انسجام.
پینوشتها:
1. محسن کشاورز؛ «طراحی شاخص جامع آسیبپذیری اقتصادی (EVCI) با رویکرد اقتصاد مقاومتی و ارزیابی عملکرد دولتها از منظر آسیبشناسی اقتصادی»؛ مجموعه مقالات گام دوم انقلاب؛ الگوی نظام انقلابی تمدنساز/ اقتصاد، ص 266.
2. «قدرت اقتصادی زمینهساز توان نظامی است»؛ خبرگزاری ایسنا، کد خبر: 1404040704499؛ در:
isna.ir/xdTFZs.
3. ر.ک: «آمار بودجه نظامی ایران»؛ آمارفکت؛ در:
