پاسخ:

خواب دیدن و رؤیا یا کابوس در خواب حقیقتی است که بسیاری از افراد از فهم ماهیت و چگونگی آن عاجزند. خواب‌های انسان می‌تواند در اخلاق و زندگی انسان تأثیرگذار باشد و می‌تواند حامل پیام یا بدون هیچ پیامی باشد. خواب‌ها گاهی صادق و گاهی کاذب است و در مفاهیم دینی در مورد خواب صادق مطالبی وجود دارد. برای توضیح این مطلب و جواب سؤال لازم است به چند نکته به‌اختصار اشاره شود.

1. امام صادق علیه‌السلام درباره خواب‌ها می‌فرماید:

 «رؤیا، بر سه قسم است: گاهی بشارتی از ناحیه خدا است؛ گاهی وسیله غم و اندوه از سوی شیطان و گاه، مسائلی است که انسان در فکر خود (در روزها هنگام بیداری) می‌پروراند و آن‌ها را در خواب می‌بیند.» (1)

 از این فرمایش امام صادق علیه‌السلام می‌توان استنباط کرد که بسیاری از خواب‌ها به دلیل دل‌مشغولی‌ها، نگرانی‌ها، میل‌ها و ترس‌های نفسانی است و بیش‌تر انسان‏ها به دلیل دل‌مشغولی‌های دنیوی، از دیدن رؤیای رحمانی محروم‌اند پس نباید بیش‌ازحد به کابوس‌ها اعتنا کرد.

2. اگر کسی خواب بد دید، آن را تعبیر به خیر کند و نگران نباشد و برای رفع تعبیر خواب‌های بد طبق احادیث امامان بزرگوار عمل کند. امام صادق علیه‌السلام فرمود:

 «هرگاه کسی خوابی پریشان و ناخوشایند دید (و از خواب بیدار شد) پهلوبه‌پهلو شود و آیه 10 سوره مبارکه «مجادله» را بخواند: "إِنَّمَا النَّجْوَی مِنَ الشَّیْطَانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَلَیْسَ بِضَارِّهِمْ شَیْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ" سپس بگوید: "عذت بما عاذت به ملائکه الله المقربون و انبیاۆه المرسلون و عباده الصالحون من شر ما رأیت و من شر الشیطان الرجیم" به آنچه فرشتگان مقرب الهی و پیامبر مرسل و بندگان شایسته خدا پناه برده‌اند، پناه می‌برم از شر خوابی که دیده‌ام و از شر شیطان رجیم.» (2)

3. راه‌هایی برای جلوگیری از خواب بد دیدن بیان شده که قبل از خواب می‌خواند مانند خواندن سوره‌ها یا ذکرها که کمک‌کننده است. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:

 «کسی که ناراحتی یا ترسی در خواب به وی دست دهد باید هنگامی‌که به خوابگاه خود رود معوذتین (سوره ناس و فلق) و آیه‌الکرسی را بخواند.» (3)

 در روایت دیگری شخصی از امام صادق علیه‌السلام سؤال کرد: زنی است که شب در خواب، شخصی را به هراس می‏اندازد. امام فرمود:

 «به آن شخص بگو که: تسبیحی بساز و سی‌وچهار بار اللَّه اکبر بگو و سی‌وسه بار سبحان اللَّه و سی‌وسه بار الحمد للَّه و ده مرتبه بگوید: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ یُمِیتُ وَ یُحْیِی بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ هُوَ عَلی‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیر» (4)

4. بسیاری از خواب‌هایی که به‌ظاهر بد و نگران‌کننده‌اند، معنای خوبی دارند که معبران قوی آن را می‌فهمند؛ بنابراین، نباید نگران بود و باید این نوع خواب‌ها را حمل بر خیر کنیم؛ بنابراین دیدن خواب بد، لزوماً معنای بد ندارد؛ زیرا اولاً ممکن است که این خواب، با القاء شیطان بوده تا ایشان را بترساند یا توجهشان را از چیز خوب و معنوی‌ای که در بیداری به آن دست‌یافته‌اند منحرف سازد؛ ثانیاً ممکن است ناشی از حساسیت‌های درونی ایشان بوده باشد و ثالثاً همان‌طور که گفته شد، بسیاری از خواب‌هایی که ظاهر بدی دارند معنای خوبی دارند که یک معبر قوی می‌تواند آن را بیان کند.

5. اگر کسی زیاد خواب بد می‌بینید توجه خود را بیش‌تر به نقاط مثبت و نورانی خواب معطوف کند و اگر خوابی برایش خیلی ناراحت‌کننده بود، صدقه بدهد و به زندگی و وظایف خود بپردازد.

6. یک خواب، برای افراد مختلف یا در زمان‌های مختلف، دارای معانی مختلف هست و لذا فکر نکند که معنای خواب او همان چیزی است که در کتاب‌های تعبیر خواب آمده است.

7. خواب خود را برای دیگران تعریف نکند؛ مگر به دلیل ضروری. خود نیز خواب خود را تعبیر به خیر کند؛ زیرا تعبیر خواب، چه از ناحیه خود و چه از ناحیه دیگران، در زندگی ما تأثیر می‌گذارد.

8. باید دانست که حتی اگر قضای قطعی الهی هم مقرر شده باشد، می‌توان با دعا و نیایش و توسل به اهل‌بیت علیهم‌السلام، امید داشت که تغییر می‌کند، چراکه در منابع دینی ما این نکته ذکر شده است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

 «دعا، قضای الهی را برمی‌گرداند، اگرچه قضای الهی محکم شده باشد. ازاین‌رو زیاد دعا کن که آن کلید هر رحمت و برآوردن هر حاجت است.» (5)

 از امام کاظم علیه‌السلام نقل شده است:

 «بر شما باد به دعا کردن، زیرا دعا و درخواست از خدا بلائی را که از مرحله ‌قدر و قضا گذشته و جز امضای آن نمانده (تمامی اسباب آن فراهم شده، ولی هنور در خارج وجود پیدا نکرده) برمی‌گرداند.» (6)

نتیجه

خواب‌ها و رؤیاها ازنظر دینی اهمیت زیادی دارند و می‌توانند پیام‌ها و تأثیراتی در زندگی انسان داشته باشند. همان‌طور که امام صادق علیه‌السلام بیان کرده‌اند، خواب‌ها به سه دسته تقسیم می‌شوند: بشارت الهی، وسوسه شیطان و بازتاب فکر و احساسات روزمره انسان؛ بنابراین، نباید به همه خواب‌ها و به‌ویژه کابوس‌ها بیش‌ازحد اهمیت داد. برای مقابله با خواب‌های ناخوشایند، روش‌های دینی مانند خواندن آیات قرآن، دعا و توسل به اهل‌بیت علیهم‌السلام توصیه شده است که آرامش و امنیت روانی را افزایش می‌دهد. همچنین تعبیر خواب نباید به‌صورت مطلق و بدون توجه به شرایط فردی و زمانی انجام شود چون خواب‌های بد گاهی تعابیر خوب دارند و بهتر است خواب‌ها را به خیر تعبیر کرد تا تأثیرات منفی آن‌ها کاهش یابد. درنهایت، با توکل به خدا و انجام اعمال صالح، می‌توان بر تأثیرات منفی خواب‌ها غلبه کرد و حتی دعا می‌تواند تقدیر را تغییر دهد. این نگرش باعث می‌شود که خواب‌ها نه منبع ترس، بلکه فرصتی برای آرامش و رشد معنوی باشند.

منابع برای مطالعه بیشتر:

1. مفهوم خواب و رؤیا از منظر قرآن، عرفان و فلسفه، حصارکی محمدرضا، فیروزی حسین.

پی‌نوشت‌ها:

1. «الرُّؤْیَا عَلَى ثَلَاثَهِ وُجُوهٍ بِشَارَهٍ مِنَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ وَ تَحْذِیرٍ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ أَضْغَاثِ أَحْلَامٍ.» ثقه‌الاسلام کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ش، ج 8، ص 90.

2. «إِذَا رَأَى الرَّجُلُ مَا یَکْرَهُ فِی مَنَامِهِ فَلْیَتَحَوَّلْ عَنْ شِقِّهِ الَّذِی کَانَ عَلَیْهِ نَائِماً» ثقه‌الاسلام کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ش، ج 8، ص 142

3. «مَنْ‏ أَصَابَهُ‏ فَزَعٌ‏ عِنْدَ مَنَامِهِ‏ فَلْیَقْرَأْ إِذَا أَوَی إِلَی فِرَاشِهِ الْمُعَوِّذَتَیْنِ وَ آیَهَ الْکُرْسِی‏» ابن‌بابویه، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، قم، چاپ دوم، 1413 ق، ج‏1، ص 470

4. «قُلْ لَهُ إِنَّ امْرَأَهً تُفْزِعُنِی فِی الْمَنَامِ بِاللَّیْلِ فَقَالَ قُلْ لَهُ اجْعَلْ مِسْبَاحا ...» ثقه‌الاسلام کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ش، ج 2، ص 537

5. ثقه‌الاسلام کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365 ش، ج 2، ص 470

6. ترجمه تفسیر المیزان‏، موسوى همدانى سید محمدباقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏ 1374 ش، ج 2، ص 55