پاسخ:

وضعیت مالی پیامبر اکرم چه در دوران قبل از بعثت و چه بعدازآن و نیز پس از هجرت به مدینه، دارای فراز و نشیب بوده و به‌طور یکسان نبوده است. در مواردی اموال بسیاری در اختیارشان بود و در مواردی نیز می‌شد که حتی زره خود را برای تهیه نان جو گرو می‌گذاشتند؛ اما در‌کل، حضرت همانند بسیاری از ساکنان مکه و مدینه با تجارت و کار و تلاش بر روی زمین کشاورزی، علاوه بر اینکه امرارمعاش می‌کردند، بلکه سرمایه‌ای نیز تهیه می‌کردند. برای پی بردن به ثروت حضرت رسول از طرق دیگر، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. ایشان مدتی را قبل از ازدواج با حضرت خدیجه، در کاروان تجاری ایشان به امر بازرگانی مشغول بودند و از این طریق کسب درآمد می‌کردند. در منابع ذکر شده است که حضرت رسول در چند نوبت که کاروان تجاری حضرت خدیجه را از‌سوی ایشان به منطقه شامات بردند، در قبال این کار و سودی که نصیب این کاروان شد، چند شتر و بچه شتر از حضرت خدیجه دریافت کردند. (1)

2. همچنین حضرت خدیجه پس از ازدواج با پیامبر اکرم، اموال خویش را در اختیار حضرت قرار دادند تا ایشان بنا به صلاحدید خود آن‌ها را مصرف کنند. این اموال به‌قدری برای حضرت کارساز بودند که در مدت محاصره اقتصادی در شِعب ابیطالب، بسیار به کار پیامبر و مسلمانان آمد. (2) اهمیت و استفاده این اموال تا حدی بود که حضرت فرمودند: «هیچ مالی هرگز مانند مال خدیجه به من سود نرساند.» (3)

3. بخش دیگری از ثروت حضرت رسول، شترانی بودند که برای آن‌ها چوپانی در‌نظر گرفته بودند. (4)

4. ازجمله چیزهایی که جزء دارایی‌های حضرت رسول به‌شمار می‌رفت، هدایایی بودند که برخی افراد به ایشان اهدا کرده بودند؛ ازجمله هفت باغی که مخیریق یهودی بعد از اسلام‌آوردن و قبل از حضور در جنگ اُحد، به پیامبر بخشید و با عنوان «عوالی» معروف بودند. (5)

5. بخشی از ثروت ایشان خمس غنائمی بودند که در جنگ‌ها کسب می‌شد و حضرت بخشی از آن‌را صَرف بنی‌هاشم و مقداری را نیز برای خانواده خویش صَرف می‌کردند. ازجمله مهم‌ترین این غنائم، اموال و زمین‌هایی بودند که در جریان فتح خیبر در اختیار مسلمانان قرار گرفت که ازجمله آن‌ها جواهرات یهود بود که کنانه بن ابی الحقیق آن‌ها را مخفی کرده بود و سرانجام در اختیار پیامبر قرار گرفت و حضرت پس از اخراج خمس این غنائم، باقی آن‌را میان مسلمانان تقسیم نمود. (6)

6. ازجمله ثروت حضرت نیز می‌توان به زمین‌هایی مانند فدک (7) اشاره کرد که چون بدون جنگ و درگیری به تصرف مسلمانان درآمده بود، بنا به دستور خدای متعال تماماً جزء دارایی‌های حضرت قرار می‌گرفت و اختیار آن‌ها با پیامبر بود. (8)

بااین‌همه، گرچه پیامبر اکرم بعد از هجرت به‌واسطه غنائمی که نصیب جبهه اسلام شد و نیز هدایای متعددی که مردم و مسلمانان به ایشان تقدیم شد، لکن حضرت همه یا بسیاری از آن‌ها را یا به مسلمانان می‌بخشیدند و یا صَرف امور مسلمین و تقویت جبهه اسلام می‌کردند. این روند تا جایی ادامه یافت که امام باقر علیه‌السلام فرمودند: «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نه دینارى به ارث گذاشت و نه درهمى و نه بنده‌ای و نه کنیزى و نه گوسفندى و نه شترى؛ زمانى که درگذشت زره او درگرو یکى از یهودیان مدینه بود که در قبال قرض کردن بیست صاع جو براى خرجى خانواده‌اش، آن را نزد وى به گرو گذاشته بود.» (9)

نتیجه‌گیری:

نبی مکرم اسلام در طول حیات بابرکت خویش، از طرق متعددی کسب درآمد و ثروت می‌کردند. در منابع تاریخی اشاراتی به این موارد شده است:

 1. شترانی که از طریق هدایت و رهبری کاروان تجاری حضرت خدیجه نصیب ایشان شد؛

 2. اموال حضرت خدیجه که اختیار استفاده و مصرف آن‌ها از جانب وی به حضرت واگذار شده بود؛

 3. هدایایی که از سوی افرادی به ایشان تقدیم شده بود. مانند اموال مخیریق یهودی که پس از مسلمان شدن و قبل از حضور در جنگ اُحُد به حضرت هدیه شد؛

 4. خمس غنائمی که در جنگ‌ها نصیب مسلمانان می‌شد و به ایشان واگذار می‌شد؛ 5. زمین‌ها و اموالی که  در غزوات بدون درگیری با دشمن، نصیب مسلمانان می‌شد و به دستور قرآن به‌صورت کامل در اختیار حضرت قرار می‌گرفت. مانند زمین‌های فدک و زمین‌های یهودیان بنی نضیر.

پی‌نوشت‌ها:

1. ابن سعد، ابوعبدالله محمد، طبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1410 ق، ج 1، ص 104؛ ابن شهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر علامه، چاپ اول، بی‌تا، ج 1، ص 41.

2. طبرسی، فضل بن حسن، ‌ اعلام الوری باعلام الهدی‌، تهران، ‌اسلامیه‌، چاپ سوم، ۱۳۹۰ ق، ج ۱، ص ۱۲۶.

3. طوسی، محمد بن حسن‌، امالی‌، قم، دار‌الثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق، ص ۴۶۸.

4. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ ق، ج‌۲، ص ۵۳۹؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 8، ص 130.

5. برای اطلاع بیشتر از زندگی‌نامه مخیریق و اموال وی، رک. به: مدخل «مخیریق»، ویکی شیعه.

6. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ ق، ج 2، ص 670-680.

7. مقریزى‏، احمد بن علی، إمتاع الأسماع‏، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول ۱۴۲۰ ق، ج ۱، ص ۳۲۵.

8. فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح‌الغیب، دار احیاء التراث العربی، سوم، بیروت، ۱۴۲۰ ق، ۱۴۲۰ ق، ج ۲۹، ص ۵۰۶؛ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، انتشارات جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۹، ص ۲۰۳.

9. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول، 1413 ق، ص 91، ح 304.