امنیت اقتصادی،

آیا آینده امن است؟
اگرچه آینده هرگز تضمین‌شده نیست، اما با تدبیر، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و همکاری‌های بین‌المللی می‌توان ریسک‌های آن را کاهش داد.

پرسش:

 آیا آینده امن است؟ (نگرانی از بیکاری، تورم، جنگ و تغییرات اقلیمی)

پاسخ:

پرسش «آیا آینده امن است؟» ناظر به نگرانی انسان درباره وضعیت زندگی فردی و اجتماعی در سال‌های پیش‌رو و احتمال بروز بحران‌هایی است که می‌توانند امنیت، آرامش و امکان برنامه‌ریزی برای زندگی را تحت تأثیر قرار دهند. بیکاری، تورم، احتمال وقوع جنگ، گسترش تنش‌های بین‌المللی و پیامدهای تغییرات اقلیمی، از مسائلی هستند که می‌توانند منشأ این نگرانی باشند. این مسائل با توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی جوامع مختلف، ابعاد و پیامدهای متفاوتی دارند. بنابراین مقصود پرسش می‌تواند بررسی وضعیت امنیت و ثبات زندگی انسان در مواجهه با تحولات اقتصادی، سیاسی و زیست‌محیطی و نیز چگونگی مواجهه با نگرانی‌های ناشی از این تحولات را دربر گیرد. این موضوع از یک‌سو ابعاد سیاسی و اجتماعی از جمله وضعیت اقتصاد، احتمال درگیری‌های نظامی و شرایط جهانی؛ و از سوی دیگر ابعاد دینی و اعتقادی از جمله نگرش انسان به آینده و مواجهه با عدم‌ قطعیت‌های زندگی را در‌بر می‌گیرد.

1. آینده را نباید از پیش تیره دانست

امنیت از نظر سیاسی فقط به معنای نبود جنگ یا تهدید نظامی نیست. در رویکرد «امنیت انسانی»، توجه از امنیت سرزمینی و نظامی صرف به امنیت انسان، معیشت و کرامت او گسترش می‌یابد. برنامه توسعه ملل متحد در گزارش توسعه انسانی سال ۱۹۹۴، امنیت انسانی را با رفع تهدیدهای مزمن مانند فقر و بیماری و حفاظت در برابر اختلال‌های ناگهانی در زندگی روزمره مرتبط می‌داند (1). بنابراین اموری چون وضعیت اقتصاد، کیفیت حکمرانی، عدالت اجتماعی، روابط بین‌المللی و حفاظت از محیط‌زیست با امنیت انسان ارتباط دارند.

با این وجود، نباید از وجود بحران‌ها نتیجه گرفت آینده الزاماً بدتر خواهد شد. گزارش‌های بین‌المللی درباره خطرهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی برای شناخت مشکلات، بررسی سناریوهای احتمالی و کمک به تصمیم‌گیری بهتر تهیه می‌شوند، نه برای اثبات اینکه هیچ راهی برای اصلاح وجود ندارد؛ برای نمونه گزارش‌های علمی تغییرات اقلیمی، پیامدهای احتمالی را در ارتباط با مسیرهای مختلف انتشار گازهای گلخانه‌ای و اقدامات سازگاری بررسی می‌کنند؛ بنابراین سناریوهای آینده را نباید با سرنوشت قطعی جوامع یکسان دانست (2).

در نگرش اسلامی، امید به آینده با نادیده‌گرفتن مشکلات تفاوت دارد. خداوند متعال در سورۀ «یوسف» می‌فرماید: «از رحمت خدا مأیوس نشوید؛ زیرا جز گروه کافران، کسی از رحمت خدا مأیوس نمی‌شود» (3). آیه در داستان حضرت یعقوب و فرزندانش، بر پرهیز از ناامیدی از رحمت الهی تأکید می‌کند. می‌توان از این آیه آموخت که دشواری‌های امروز نباید امکان گشایش و اصلاح در آینده را از نظر انسان پنهان کنند. البته این آموزه به معنای تضمین موفقیت در هر تصمیم سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه دعوتی است به حفظ امید، همراه با واقع‌بینی و کوشش

2. امنیت اقتصادی و مسئولیت حکومت‌ها

یکی از مهم‌ترین عوامل نگرانی درباره آینده، دشواری تأمین معاش و نامطمئن‌بودن وضعیت شغلی است. اموری چون بیکاری، کاهش قدرت خرید و ناامنی درآمد می‌توانند از توان خانواده‌ها برای تأمین نیازهای اساسی و برنامه‌ریزی بلندمدت بکاهند. بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی کار، کمبود فرصت‌های شغلی مناسب، اشتغال غیررسمی و ناامنی درآمد همچنان از چالش‌های مهم بازار کار جهان به شمار می‌روند (4).

از منظر سیاسی، این مشکلات تنها به تلاش افراد یا سیاست‌های داخلی کشورها مربوط نیستند، بلکه ساختار نابرابر اقتصاد جهانی و زیاده‌خواهی برخی قدرت‌های استعمارگر و سلطه‌جوی اقتصادی نیز در تشدید آنها نقش داشته است. قدرت‌های استعمارگر در گذشته از منابع طبیعی، نیروی کار و بازارهای سرزمین‌های تحت سلطه بهره‌برداری کردند و در برخی موارد، پس از پایان استعمار رسمی نیز روابط وابستگی‌آفرین اقتصادی و مالی ادامه یافت. در ادبیات سیاسی، تداوم چنین مناسباتی با مفهوم «استعمار نو» بررسی می‌شود (5). امروزه نیز وابستگی به صادرات مواد خام، بدهی خارجی و هزینه بالای تأمین مالی، فرصت‌های توسعه را در شماری از کشورهای در حال‌ توسعه محدود می‌کند (6).

بنابراین حکومت‌ها موظف‌اند با حمایت از تولید ملی، ایجاد فرصت‌های شغلی، مقابله با فساد و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، امنیت اقتصادی را تقویت کنند. در سطح بین‌المللی نیز باید با مناسبات استثماری مقابله کرد و حق ملت‌ها برای تعیین مسیر توسعه و بهره‌مندی از منابع طبیعی خود را به رسمیت شناخت؛ اصلی که در قطع‌نامه ۱۸۰۳ مجمع عمومی سازمان ملل متحد درباره حاکمیت دائمی ملت‌ها بر منابع طبیعی نیز بدان تأکید شده است (7).

مردم نیز می‌توانند متناسب با امکانات خود، مهارت‌هایشان را افزایش دهند و برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی برنامه‌ریزی کنند؛ اما نباید هر فرد یا جامعه‌ای را که با فقر و بیکاری روبروست، مسئول وضعیت خود دانست؛ زیرا نابرابری فرصت‌ها و ساختارهای اقتصادی نیز در این وضعیت مؤثرند.

3. ضرورت تدبیر و مدیریت شرایط جنگ و ناامنی بین‌المللی

جنگ یکی از جدی‌ترین تهدیدها علیه امنیت انسان‌هاست؛ زیرا افزون بر تلفات جانی و ویرانی زیرساخت‌ها، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانی آن ممکن است سال‌ها ادامه یابد؛ ازاین‌رو تأمین امنیت پایدار در درجه نخست به کاهش تنش‌ها، دیپلماسی و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها نیاز دارد. منشور ملل متحد در ماده ۲، بند ۳ و ماده ۳۳ بر حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها تأکید می‌کند و ماده ۵۱ نیز در صورت وقوع حمله مسلحانه، دفاع مشروع در چارچوب حقوق بین‌الملل می‌تواند برای حفاظت از جامعه و جلوگیری از تداوم تجاوز ضرورت داشته باشد (8). تدبیر شرایط برای جلوگیری از ناامنی و مهار جنگ در صورت وقوع، بر اساس منشور ملل متحد، تا حدی می‌تواند انسان را در برابر آینده مطمئن گرداند؛ هرچند عملکرد سازمان‌های بین‌المللی و به طور خاص، سازمان ملل متحد و شورای امنیت سازمان ملل، کارنامه قابل قبولی در زمینه مقابله با جنگ و حفظ ثبات و صلح بین‌المللی ندارند.

با این وجود، صلح‌طلبی به معنای انفعال در برابر تجاوز نیست. اگر کشوری با اقدام نظامی یا تهدید جدی، امنیت و حاکمیت کشور دیگری را نقض کند، پاسخ متناسب و مؤثر در چارچوب حقوق بین‌الملل می‌تواند برای دفاع از جامعه، جلوگیری از تداوم تجاوز و کاهش احتمال تکرار آن ضرورت داشته باشد. درواقع هنگامی که تجاوز بدون هزینه باقی بماند، ممکن است این تصور شکل گیرد که توسل به زور راهی کم‌هزینه برای تحمیل اراده است. در مقابل، آمادگی دفاعی و اراده معتبر برای پاسخ‌گویی می‌تواند محاسبات متجاوز را تغییر دهد. البته بازدارندگی همواره موفق نیست و اگر با محاسبه نادرست، تهدیدهای نامتناسب یا فقدان راه‌های ارتباطی همراه شود، ممکن است به تشدید تنش بینجامد. بنابراین امنیت پایدار به ترکیبی از توان دفاعی متناسب، پاسخ‌گویی در برابر تجاوز، دیپلماسی فعال و مدیریت بحران نیاز دارد.

خداوند متعال در سورۀ «انفال» هم بر آمادگی دفاعی و هم بر پذیرش صلح تأکید می‌کند. از یک‌سو می‌فرماید: «و هر اندازه در توان دارید، در برابر آنان نیرو آماده کنید» (9). از سوی دیگر می‌فرماید: «و اگر به صلح گرایش یافتند، تو نیز به آن گرایش پیدا کن و بر خدا توکل کن؛ زیرا او شنوای داناست» (10).

این آیات را می‌توان در چارچوبی مکمل فهمید: جامعه باید برای دفاع از خود آمادگی داشته باشد، در برابر تجاوز منفعل نماند؛ با این وجود، هرگاه امکان صلحی پایدار و عزتمندانه فراهم شود، از آن استقبال کند. بر این اساس، امید به آینده‌ای امن نه بر خوش‌بینیِ بی‌پشتوانه، بلکه بر پیشگیری از جنگ، پاسخ‌گویی در برابر تجاوز و تلاش مستمر برای برقراری صلح استوار است. امید معقول به آینده نیز بر همین پایه استوار است: تلاش برای جلوگیری از جنگ، حفظ آمادگی دفاعی و برخورداری از قدرتی که هزینه تجاوز را افزایش دهد و امکان دفاع مؤثر را در صورت تحمیل درگیری فراهم کند.

4. تغییرات اقلیمی و مسئولیت سیاسی و اخلاقی در برابر نسل‌های آینده

تغییرات اقلیمی از تهدیدهای مهم امنیت انسانی در جهان امروز است؛ زیرا می‌تواند با تشدید موج‌های گرما، خشکسالی، سیل و فشار بر منابع آب و غذا، معیشت مردم و ثبات اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد. مقابله با این تهدید، افزون بر اصلاح الگوی مصرف و حفاظت از محیط‌زیست در سطح فردی، به سیاست‌گذاری عمومی، همکاری بین‌المللی و توزیع عادلانه مسئولیت‌ها نیاز دارد.

در بررسی مسئولیت کشورها باید میان سهم تاریخی در انتشار، میزان انتشار کنونی و توان مالی و فناوری برای مقابله با بحران تفاوت گذاشت. بر اساس گزارش گروه سوم هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم، کشورهای توسعه‌یافته در فاصله سال‌های ۱۸۵۰ تا ۲۰۱۹ حدود ۵۷ درصد از انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از سوخت‌های فسیلی و فرایندهای صنعتی را به خود اختصاص داده‌اند؛ این سهم با احتساب انتشار خالص ناشی از تغییر کاربری زمین و جنگل‌ها به حدود ۴۵ درصد می‌رسد؛ بنابراین رقم ۵۷ درصد نه بیان‌کنندۀ سهم این کشورها از تمام گازهای گلخانه‌ای کنونی است و نه بدون توجه به روش محاسبه و محدوده زمانی آن تعمیم‌پذیر است. با این وجود، ارزیابی مسئولیت امروز کشورها باید انتشار فعلی، ظرفیت اقتصادی و فناوری و میزان نیاز آن‌ها به توسعه را نیز در نظر بگیرد. گزارش هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم تأکید می‌کند مشارکت مؤثر در کاهش انتشار به حکمرانی کارآمد، سیاست‌های هماهنگ و همکاری بین‌المللی نیاز دارد.

از منظر سیاسی، لازمۀ عدالت اقلیمی آن است که هزینه‌های مقابله با بحران به ‌گونه‌ای توزیع نشود که کشورهای کم‌درآمد و جوامع آسیب‌پذیر با وجود سهم تاریخی کمتر در انتشار، بار نامتناسبی از پیامدهای آن را تحمل کنند. همکاری بین‌المللی باید انتقال فناوری‌های پاک، تأمین مالی اقدامات اقلیمی و تقویت توان سازگاری کشورهای آسیب‌پذیر را جدی بگیرد. در سطح داخلی نیز دولت‌ها مسئول تدوین و اجرای سیاست‌های زیست‌محیطی، شفاف‌سازی اطلاعات و پاسخ‌گویی درباره تصمیم‌هایی هستند که بر سلامت عمومی و منابع طبیعی اثر می‌گذارند.

در این میان، نقش شهروندان و تشکل‌های مردمی صرفاً به تغییر رفتار فردی محدود نیست. دسترسی به اطلاعات زیست‌محیطی، نظارت عمومی بر عملکرد نهادها، مشارکت در سیاست‌گذاری و پیگیری قانونی تخلفات، ابزارهایی برای افزایش پاسخ‌گویی و بهبود تصمیم‌های عمومی‌اند. گزارش هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم نیز مشارکت جامعه مدنی، رسانه‌ها و جوامع محلی را از عوامل مؤثر بر حمایت عمومی از سیاست‌های اقلیمی می‌داند (11).

5. معنویت، توکل و مسئولیت‌پذیری در برابر آینده

در مواجهه با نگرانی‌های اقتصادی، جنگ و تغییرات اقلیمی، معنویت می‌تواند سرچشمه آرامش، امید و پایداری انسان باشد. یاد خدا به معنای انکار دشواری‌ها نیست، بلکه به انسان کمک می‌کند در برابر ناامنی‌ها، امید خود را از دست ندهد و با آرامش و خردمندی بیشتری تصمیم بگیرد. خداوند متعال در سورۀ «رعد» چنین می‌فرماید: «آگاه باشید که دل‌ها با یاد خدا آرام می‌گیرد» (12). با این وجود، توکل به معنای کنارگذاشتن تدبیر و تلاش نیست، بلکه اعتماد به خدا باید با مسئولیت‌پذیری و اقدام سنجیده همراه باشد. خداوند متعال در آیه‌ای دیگر از سورۀ «رعد» می‌فرماید: «خداوند وضعیت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند» (13).

در زندگی فردی نیز نماز، دعا، تلاوت و تدبر در قرآن و ارتباط با جامعۀ ایمانی می‌توانند به تقویت آرامش و امید کمک کنند. افزون بر این، پیگیری متعادل اخبار، تقویت روابط اجتماعی، برنامه‌ریزی برای مسائل کنترل‌شدنی و پرهیز از شایعات ضروری است.

بنابراین پاسخ اسلامی به نگرانی درباره آینده، نه وعدۀ نبودن بحران‌هاست و نه تسلیم در برابر آنها، بلکه بر سه پایه استوار است: پیوند با خدا برای آرامش و امید؛ عقلانیت و تلاش برای حل مشکلات؛ و مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی برای اصلاح شرایط. انسان نمی‌تواند همۀ رویدادهای آینده را کنترل کند؛ اما می‌تواند با توکل، کوشش و مشارکت در برقراری عدالت، در ساختن جهانی امن‌تر سهم داشته باشد.

نتیجه:

امنیت آینده حاصل تعامل سه عامل است: توانمندی انسان‌ها در مواجهه با دشواری‌ها؛ مسئولیت‌پذیری حکومت‌ها؛ و عدالت در مناسبات بین‌المللی. افراد می‌توانند با ارتقای آگاهی، تلاش مستمر و همکاری اجتماعی، بخشی از آسیب‌پذیری خود را کاهش دهند. با این وجود، مقابله مؤثر با پدیده‌هایی چون بیکاری، تورم، جنگ و تغییرات اقلیمی در گرو سیاست‌گذاری شفاف، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر، پاسخ‌گویی متجاوزان و همکاری منصفانه میان دولت‌هاست. افزون بر این، عدالت جهانی ایجاب می‌کند هزینه‌های بحران‌های مشترک میان همه جوامع به گونه‌ای منصفانه توزیع شود و کشورهای کم‌برخوردار بار سنگین‌تری را تحمل نکنند.

در نگرش اسلامی، امید به آینده با توکل، تلاش و مسئولیت‌پذیری در قبال دیگران پیوندی ناگسستنی دارد. از این منظر، شناخت واقع‌بینانۀ خطرها و پایداری در برابر آنها، دو بُعد مکمل یک نگاه امیدوارانه‌اند. آینده‌ای امن‌تر زمانی تحقق‌پذیر است که آرامش درونی و مسئولیت فردی با حکمرانی عادلانه، صلح پایدار و همکاری جهانی همراه شود. چنین رویکردی امید را از خوش‌بینی صرف فراتر می‌برد و آن را به نیرویی برای اصلاح، مشارکت و کنش مسئولانه تبدیل می‌کند.

پی‌نوشت‌ها:

1. برنامه توسعه ملل متحد (UNDP)؛ گزارش توسعه انسانی ۱۹۹۴: ابعاد جدید امنیت انسانی. نیویورک: انتشارات دانشگاه آکسفورد برای برنامه توسعه ملل متحد

 [https://hdr.undp.org/content/human-development-report-1994](https://hdr.undp.org/content/human-development-report-1994).

2. هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (IPCC)؛ تغییر اقلیم ۲۰۲۳: گزارش ترکیبی؛ گزارش گروه‌های کاری اول، دوم و سوم در ارزیابی ششم هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (گروه نگارش اصلی؛ ویراستاران: اچ. لی و جی. رومرو). ژنو: هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم:

[https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647](https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647).

3. «وَلَا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْکَافِرُونَ» (یوسف: 87).

4. سازمان بین‌المللی کار (ILO)؛ (روندهای اشتغال و اجتماعی ۲۰۲۶( مجموعۀ World of Work، ویرایش اول. ژنو: دفتر بین‌المللی کار:

[https://doi.org/10.54394/AHRT2681](https://doi.org/10.54394/AHRT2681).

5. کوامه نکرومه؛ استعمار نو: آخرین مرحله امپریالیسم (Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism].)؛ لندن: انتشارات توماس نلسن و پسران، 1965 م.

6. کنفرانس تجارت و توسعۀ سازمان ملل متحد (آنکتاد/ UNCTAD)؛ گزارش تجارت و توسعه ۲۰۲۴: بازاندیشی توسعه در عصر نارضایتی. ژنو و نیویورک: سازمان ملل متحد:

[https://unctad.org/publication/trade-and-development-report-2024](https://unctad.org/publication/trade-and-development-report-2024).

7. مجمع عمومی سازمان ملل متحد (۱۹۶۲، ۱۴ دسامبر). حاکمیت دائمی بر منابع طبیعی (قطعنامه ۱۸۰۳ [XVII]). سازمان ملل متحد:

[https://legal.un.org/avl/ha/ga_1803/ga_1803.html](https://legal.un.org/avl/ha/ga_1803/ga_1803.html).

8. سازمان ملل متحد (۱۹۴۵). منشور ملل متحد:

[https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text](https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text).

9. «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ» (انفال: ۶۰).

10. «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (انفال: 61).

11. هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (IPCC). تغییر اقلیم ۲۰۲۲: کاهش تغییرات اقلیمی؛ گزارش گروه کاری سوم در ارزیابی ششم هیئت بین‌الدولی تغییر اقلیم (ویراستاران: پی. آر. شوکلا و همکاران). انتشارات دانشگاه کمبریج:

[https://doi.org/10.1017/9781009157926](https://doi.org/10.1017/9781009157926).

12. أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد: 28).

13. «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد: 11).