با سلام و شادباش فرا رسيدن سال نو و تشکر از ارتباط¬تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
قبل از بیان پیدایش شیعه در ایران، لازم است در نخستین قدم به مفهوم شیعه توجه کنیم. شیعه، به معنای پیرو و در اصطلاح، به کسی که از امام علی(ع) پیروی کرده و او را خلیفه بلافصل میداند و دیگران را غاصب این مقام میداند، گفته می شود.
در مورد آغاز پیدایش شیعه میتوان از دو زاویه وارد بحث شد؛ یکی از زاویه شیعه به معنای پیرو علی، و دیگری شیعه به معنای جمعیت سیاسی - مذهبی.
1. شیعه به معنای پیرو علی(ع): از زمان پیامبر(ص) مطرح بود. پیامبر فرمود: «ان علیّا و شیعته هم الفائزون یوم القیامة؛ (1) علی و شیعیانش در روز قیامت پیروز و رستگارند».
در زمان پیامبر تعدادی به عنوان شیعه و پیرو علی(ع) شناخته میشدند که چهار نفر به نامهای: "مقداد بن اسود"، "سلمان فارسی"، "ابوذر غفاری" و "عمار یاسر" در این امر از دیگران سرآمد بودند. (2)
2. شیعه به معنای جمعیت سیاسی - مذهبی: که به خلافت بلافصل علی(ع) عقیده داشته باشند. در جریان سقیفه بنی ساعده و بعد از رحلت پیامبر، شکل گرفت؛ چون در این هنگام برخی از صحابه، حکومت ابوبکر را به رسمیت نشناختند و به جای آن خواهان حکومت علی(ع)شدند. افزون بر تمامی بنی هاشم و زبیر بن عوام، عدهای از مهاجران از جمله: خالد بن سعید، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار یاسر، بریده اسلمی و همچنین عدهای از انصار از جمله: ابوالهیثم بن تیهان، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، عبداللَّه بن مسعود، زید بن وهب، خزیمة بن ثابت ذوالشهادتین، ابی بن کعب و ابی ایوب انصاری با حکومت ابوبکر به مخالفت برخاستند و خواستار این شدند که قدرت سیاسی جامعه اسلامی به دست امام قرار گیرد. (3)
این افراد، هسته اولیه شیعه به عنوان جمعیت سیاسی - مذهبی را تشکیل دادند. سپس افراد دیگری به آنان ملحق شدند. مرحوم سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، بیش از هفتاد و هفت تن از صحابه را نام میبرد که به عنوان شیعه علی (شیعه به معنای مذکور) شناخته میشدند. (4)
سپس در بین تابعین و نسلهای بعدی، شیعه گسترش چشمگیری یافت. (5)
شیعه در ایران: از وقتی که اسلام در ایران راه پیدا کرد، به همراه آن اسلام شیعی و اسلام سنی در این سرزمین راه یافت؛ چون که تشیع و تسنن دو شاخه یا دو قرائت و یا دو جمعیت سیاسی - مذهبی درون خانواده اسلام قرار دارند. امروزه همه شاهدیم که در هر جا اسلام پا گذاشته است. دو جریان سیاسی - مذهبی مذکور حضور دارند. در بیش تر کشورهای اسلامی، جمعیت شیعه نسبت به جمعیت سنی کمتر است؛ به جز در چند کشور از جمله: ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، کویت، بحرین، یمن و لبنان که جمعیت شیعه یا همتراز با اهل سنت است و یا بیش تر است. در ایران، قریب به نود درصد مردم شیعه هستند. این پدیده مانند دیگر پدیدههای مهم اجتماعی، از زمینهها و عوامل گوناگونی پدید آمده که برخی بدین شرح است:
1. تفاوت در سیاستهای علوی و اموی در جذب و دفع ایرانیان:
برتری عرب بر عجم، از سیاستهای عمر، خلیفه دوم بود و بعد عثمان آن را ادامه داد. هنگامی که امام علی(ع) حکومت را در دست گرفت، با آنان به عدل رفتار کرد. بعد بنی امیه قدرت را در دست گرفت، سیاست عمر را در پیش گرفت و ایرانیان را شهروند درجه دوم به شمار آورد.
در سیاست عمر آمده است:
در مدینه نباید ایرانیان باشند؛ زبان ایرانی نباید تکلم گردد؛ از پول بیت المال باید اسرای عرب آزاد شوند، نه ایرانی؛ عربها از ایرانیها زن بگیرند، ولی به ایرانیها زن ندهند؛ مسلمانان واقعی عربها هستند، نه عجم و ایرانیها؛ عرب از غیر عرب ارث ببرد، ولی غیر عرب و ایرانی از عرب نباید ارث ببرند؛ کارهای مشکل و طاقت فرسا را باید ایرانیها انجام دهند، نه عربها؛ در صف اول نماز جماعت باید عربها باشند، نه غیر عرب؛ امام جماعت و قاضی باید عرب باشد، نه عجم و غیر عرب. (6)
طبیعی است که این سیاست، ایرانیها را نسبت به عمر که از شخصیتهای برجسته اهل سنت به شمار میآید، بدبین میکند. اما امام در برابر این سیاست قرار داشت. حضرت با کمال رفق و مدارا با ایرانیها برخورد میکرد که گاهی مورد اعتراض برخی از عربها قرار میگرفت.
ابن عباس میگوید: یکی از دلایل شکست علی این بود که امتیازات عربی را در نظر نگرفت و عربها بر حضرت خشمگین شدند. (7)
سیاست امام ایرانیان را به خود جذب نمود.
2. قدرت تأثیر گذاری شیعه سیاسی موجود در عراق بر ایران:
آن گاه که کوفه مرکز خلافت امام شد و عراقیها از حکومت امام دفاع و در برابر معاویه ایستادگی کردند، بسیاری از یاران حضرت از نظر اعتقادی شیعه نبودند؛ ولی از نظر سیاسی شیعه علی بودند.
تشیع سیاسی عراقیها زمینهای شد برای تشیع اعتقادی در عراق و مناطقی که از نظر تشکیلات سیاسی زیر نظر عراق بود؛ چنان که در دوره بنی امیه تمامی مناطق ایران زیر نظر استانداری کوفه اداره میشد. افزون بر این، مهاجرت طایفه اشعریها به قم، موجب شد قمیها شیعه شوند.
در دورهای که بغداد مرکز علمای شیعی بود، تلاشهای عالمانه شیخ مفید، شیخ طوسی و دیگران سبب شد برخی از مناطق ایران همانند ری و جبال به تشیع گرایش پیدا کنند. فعالیتهای علامه حلی در اوضاع سیاسی ایران در زمان سلطان مغول "اولجایتو" تأثیر گذاشت و او به مذهب تشیع گرایش پیدا کرد و از سال 707 هجری قمری در ایران مذهب شیعه اثنا عشری رسم شد.
3. محبوبیت علویان در ایران، مظلومیت علویان و مهاجرت سادات علوی به ایران، زمینه ساز گسترش شیعه در ایران هستند. (8)
4. کمکهای شایان امامان به ایرانیها در رفع تبعیض و ظلم بر آنان، در این رویکرد مؤثر است.
5. پیدایش سنیهای معتدل و دوستدار اهل بیت که از اینها برخی تعبیر کردهاند به سنی دوازده امامی. (8) اینها، هم به خلافت خلفای راشدین عقیده داشتند و هم به امامت دوازده نفر؛ اما این افکار، زمینه ساز گرایش به تشیع امامی شد.
بنابراین، گرایش به شیعه و شیعه گری پیش از دوران صفویه در ایران وجود داشته و بیش تر مردم ایران شیعه بودند. در عراق نیز در قرن پنجم زمان شیخ مفید و شیخ طوسی این گرایش گسترش زیادی پیدا کرد. در آثاری که در اصفهان به دست آمده، سکه هایی پیدا شده که مربوط به سال 873 هجری است؛ یعنی چهل سال پیش از روی کار آمدن صفویان. در آن سکه ها چنین نوشته شده: "لا اله الا الله علی ولی الله..." و در کاشان به سال 770 در محراب یکی از امامزاده ها عبارت: "لا اله الا الله، محمدا رسول الله علی ولی الله" وجود داشته است. (9)
برای آگاهی بیش تر به کتاب "تاریخ تشیع در ایران" نوشته رسول جعفریان مراجعه نمایید.
پی نوشتها:
1. مجلسی، بحار الانوار، ج 27، ص 143.
2. سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج 1، ص 27، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1418، چاپ پنجم.
3. همان.
4. همان.
5. همان، ص 30.
6. سلیم بن قیس هلالی، اسرار آل محمد، ص 150 - 151.
7. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 23 و 24.
8. رسول جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج 2، ص 725، قم، انتشارات انصاریان، چاپ چهارم، 1384 ش.
9. همان، ص 734 - 735.
جهت تسهیل و تسریع در امر پاسخگوئی از این پس، پرسشهای فقهی و احکام شرعی را تنها از طریق سامانه پاسخگوئی پیامکی به شماره 30009640 ، نشانی اینترنتی http://www.30009640.ir/sms و یا تلفن 09640 مطرح نمایید.
