جمع‌آوري قرآن

پرسشگر گرامی بت سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
درباره جمع آورى قرآن مجید به صورت مکتوب فعلى، برخى محققان بر این نظرند که در زمان حیات رسول خدا (ص) زیر نظر آن حضرت قرآن جمع آورى شد و به صورت مکتوب و مدوّن درآمد.(1) عده‌اى بر این نظرند که قرآن در زمان رسول خدا (ص) و به دستور حضرت نگارش و کتابت یافت؛ اما مدون نبود؛ بلکه به صورت پراکنده، یعنى صحیفه ـ صحیفه بود که روى چیزهایى نظیر: چرم، چوب درخت خرما، سنگ هاى صاف و قطعات حریر نوشته شده بود.
شاید مدون شدن قرآن به صورت یک کتاب، به معنای تمام شدن نزول وحی بود. به همین جهت، در زمان پیامبر که وحی همچنان باز بود، قرآن مدون در یک کتاب و مصحف نشد؛ هر چند همه آیات به صورت صحیفه های پراکنده مکتوب بود. پس از پیامبر (ص) امیر مؤمنان علی(ع) قرآن را جمع آورى نمود و شأن نزول و تأویلات را هم آورده بود. این قرآن به عنوان سپرده امامت نزد امام زمان (عج) می‌باشد.
در زمان ابوبکر، مسیلمه کذّاب در یمامه ادعاى پیامبرى نمود. ابوبکر براى سرکوب مسیلمه سپاهى را روانه یمامه نمود. در این جنگ، مسلمانان پیروز شدند و مسیلمه کشته شد؛ ولى حدود هفتاد نفر از حافظان قرآن کریم کشته شدند که همگى از صحابه رسول خدا (ص) بودند. ابوبکر پس از این ماجرا دستور داد قرآن جمع و تدوین گردد. براى این کار، زیدبن ثابت را که از پرکارترین و جوان ترین کاتبان وحى و حافظ قرآن و داراى مصحف اختصاصى بود، انتخاب شد. زیدبن ثابت نوشته هاى پراکنده قرآنى را جمع کرد. این نسخه جمع آورى شده که گردآورى آن حدود 14 ماه طول کشیده بود (البته دقت كنيد كه همه اين ها با نظارت علي (ع) بود)، پس از ابوبکر، به عمر داده شد و پس از عمر، به دخترش حفصه همسر رسول خدا (ص) سپرده شد.
در زمان عثمان با توجه به رفتن قرآن به سرزمین‌هاى اسلامى فتح شده، اختلاف در قرائت کلمات قرآن پیدا شد. برای جلوگیرى از اختلاف، عثمان دستور داد تمام نوشته‌هاى زمان رسول خدا (ص) را گردآوری کردند. نسخه کتابت زید در زمان ابوبکر را که نزد حفصه بود، به امانت گرفتند. بر اساس یک قرائت، قرآن را تدوین نمودند. از روى آن، پنج یا شش نسخه، نسخه برداری شد. یک نسخه در مدینه، و یک نسخه در مکه، و چهار نسخه دیگرى را همراه با یک حافظ قرآن که نقش معلم و راهنماى درستخوانى را داشت، به مراکز مهم جهان اسلام، یعنى: بصره، کوفه، شام و بحرین ارسال کردند. بقیه قرآن‌ها را که با این قرائت مخالف بود، از بین بردند. عثمان به تمام بلاد نوشت که قرآن هاى دیگر را از بین ببرند. بدین وسیله، از اختلاف قرائات قرآن جلوگیرى شد. (2)
با این همه، بسیاری از محققان معتقدند که ترتیب آیات سوره ها و قرار گرفتن آیات در سوره های خاص، به دستور پیامبر صورت گرفته است.
در آخر، يادآور مي شويم كه قرآني كه حضرت علي (ع) جمع آوري كردند، از نظر محتوا و آيات آن با قرآني كه پيامبر (ص) و يا برخي صحابه جمع كرند، هيچ تفاوتي نداشت؛ اما مصحف امير مؤمنان داراي مزايايي بود؛ بر اساس ترتيب نزول سوره ها جمع آوري شده و شأن نزول آيات در كنار آن نوشته شده بود و آيات محكم از متشابه و ناسخ از منسوخ مشخص شده بود و... که متأسفانه، مورد بي مهري خلفا قرار گرفت و جامعه اسلامي را از آن محروم كردند.
پی‌ نوشت‌ ها:
1. آیت الله سید ابوالقاسم خویی، بیان، ج 1، ص 407.
2. بهاء الدین خرمشاهی، دانشنامه قرآن، ج 2، ص 1634، ماده جمع قرآن؛ سید محمد باقر حجتی، تاریخ قرآن کریم، ص 234، 385، 419 و 429.