حجت خدا

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط تان با این مرکز
این سخن که زمین از حجت الهی خالی نخواهد بود ،خاستگاه وحیانی دارد . در روایات متعدد در این باره سخن گفته شده، از جمله :
«لو بقیت الارض بغیر امام لساخت؛ (1) اگر زمین بدون حجت و امام بماند، از هم متلاشی خواهد شد». مرحوم کلینی دراین باره چندین روایت نقل کرده است. بر اساس این روایات به روشنی معلوم می‌شود که زمین هیچ گاه خالی از حجت نخواهد بود.
اما آیا حتی در زمانی که وجود امام برای هدایت امت معنا ندارد ( چون امتی وجود ندارد ) همین قاعده برقرار است ؟ این امر بعید به نظر می رسد ،چنان که متن برخی از روایات در همین باب این نکته را روشن می سازد که ضرورت وجود ولی و حجت الهی مربوط به بعد از خلقت حضرت آدم علیه السلام به بعد است :
امام زین‏ العابدین (ع) می‏فرمایند: « از زمانی که خدا آدم (ع) را خلق کرد ،زمین خالی از حجت خدا نبوده، یا ظاهر و شناخته شده بوده و یا پنهان و غائب بوده است.تا برپایی قیامت نیز از حجت خدا خالی نخواهد بود . اگر این گونه نبود، خداوند عبادت نمی شد.» (2)
چه بسا بتوان گفت که روایت که بر معنای خود صریح می باشد، به نوعی مفسر و مقید روایات دیگری است که لزوم وجود حجت بر زمین را به نوعی عام و مطلق بیان کرده اند . در نتیجه با این تقیید که از متن خود روایات به دست می آید ،تعارضی هم بین این قبیل روایات وجود ندارد .
اتفاقا متن روایات دیگر هم به نوعی موید همین معنا است، مثلا از امیر مومنان علی (ع) نقل شده :
«بلی لا تخلو الارض من قائم لله، لحجه، اما ظاهرا مشهورا او خائفا مغمورا لئلا تبطل حجج الله و بیناته؛ (3)
زمین هرگز از حجت حق که برای خدا قیام می‌کند، خالی نیست. حجت یا در حضور و مورد مشاهده همگان است و یا در حال غیبت به سر می‌برد، تا این که حجت‌ها و دلایل حق ضایع نگردد».
این روایت هرچند تصریح در زمان قبل یا بعد از حضرت آدم علیه السلام ندارد اما ذکر ظاهر یا غایب بودن از چشم سایر مردم و مشاهده کنندگان و فائده داشتن وجود حجت برای دیگران نشان می دهد که این امر مربوط به زمان حضور و وجود بنی آدم است، نه پیش از آن .
اما بر اساس مبنای عرفانی قبل از خلقت آدم نیز عالم آفرینش بدون واسطه فیض نبوده ،از این رو گفته شده: چون هدف از ایجاد عالم، تجلی و ظهور حق سبحانه در آینه کامل است، انسان کامل گرچه در ظاهر حسی تحقق نداشته باشد، ولی از حیث حقیقت و واقع تحقق داشته است، زیرا تنها مظهر کاملی که بتواند جلوه‌گاه تمام اسما و صفات حق باشد، وجود انسان کامل است. هر کدام از موجودات آسمانی و عنصری دیگر که در نظر داشته باشد ،تنها می‌تواند مظهر بعضی از اسمای حق شوند، بنابراین گر چه به سبب حکمت و مصلحت الهی، ایجاد عالم بر تعین صورت عنصری انسان تقدم دارد، ولی قبل آن توجه ایجادی و هدف خلقت این صورت انسانی است، زیرا مقصود آفرینش وجود او بوده ، بنابراین ایجاد و حفظ اجزای عالم، پیش از تعین صورت انسان به کینونت معنوی و حکمی او بوده است که پس از تعین حسی انسان، متصدی حفظ و مایه دوام نظام آفرینش به صورت ظاهر نیز گردد. (4)
پیش از خلقت آدم وجود علمی و معنوی و روحانی برای انسان کامل مطرح بوده، از این رو در روایات زیادی آمده که نور وجود پیامبر و اهل بیت (ع) قبل از خلقت عالم و آدم آفریده شده‌اند. رسول خدا (ص) فرمود:
«لِأَنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْوَاحُنَا... ثُمَّ خَلَقَ الْمَلَائِكَة؛ (5) اولین چیزی که خداوند خلق کرد، ارواح ما بود (پیامبر و اهل بیت ) ... آن گاه فرشتگان را آفرید». بر اساس این گونه روایات معلوم می‌شود که ارواح و نور وجود پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) نه تنها قبل از خلقت عالم و آدم ،بلکه حتی پیش از آفرینش فرشتگان خلق شده‌اند .

پی‌نوشت‌ها:
1.محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 179، نشر دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1388 ق.
2. طبرسي، احمد بن علي، احتجاج، ج 2، ص 317، نشر مرتضي، مشهد مقدس، 1403ه.ق.
3 . سيد رضي ، نهج البلاغه، نشر هجرت‏ ، قم‏، 1414 ق، حکمت 147.
4.عبدالرحمن جامی، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص الحکم، نشر مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران 1370ش، ص 90.
5.شيخ صدوق ، عيون أخبار الرضا عليه السلام ، نشر جهان ، تهران ، 1378ش ، ج 1 ص 199 .