دعا

پرسش 1:
فلسفه دعا چيست؟مگر خداوند در قرآن نمي فرمايد که هيچ چيز انسان جز سعي وتلاش نيست ؟ پس واقعا فلسفه دعا چيست؟ :
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مرکز
خداوند حکيم، نظام هستي را بر پايه اسباب و مسببات قرار داده ؛ يعني براي پيدايش هر پديده اي علتي خاص و براي حل هر مشکلي راهکارهاي ويژه اي تعيين نموده است.
از يک سو به انسان «عقل و انديشه » عنايت کرده تا با کمک آن و مشورت با ديگران راه حل مشکلات را بيابد. افق آينده زندگي خويش را ببيند. بر آن اساس برنامه ريزي کند و به هدف برسد، از سويي ديگر دو گونه اسباب و علل مقرر داشته است: مادي و معنوي.
دعا از جمله اسباب معنوي است. اما جايگزين علل مادي و سعي انسان نمي شود. انسان بايد به کمک عقل و فکر خدا دادي خود و مشورت با افراد آگاه و متخصص براي هر مشکلي راه حلي بيابد و از خدا بخواهد تلاش و کوشش او را و اقداماتش را به هدف و نتيجه برساند.
نتيجه آن که : دعا و توسل نقش مکمل را براي سعي و تلاش انسان دارد و نمى‏تواند جاى کار، تلاش، برنامه ريزى و به کار گيري تخصص در هر کاري را بگيرد.
برادر گرامي؛
بسياري از افراد گمان مي‌کنند دعا فقط براي رفع نيازهاي مادي و درخواست حاجت است اما دعا جنبه‌هاي متعددي دارد که مهم‌ترين آن ها عبارتند از:
1- ميل فطري:
انسان علاوه بر داشتن فطرت خداشناسي، داراي فطرت احساسي يا نيايش و عرفان است.
استاد مطهري مي‌گويد:
هر کس از دل خود با خدا راه دارد. حتي شقي‌تريي افراد در موارد گرفتاري و امتحان در وقتي که اسباب و علل به کلي از او منقطع مي‌شود، به خدا پناه مي‌برد. اين يک ميل فطري و طبيعي است در وجود انسان. پرده گناه و شقاوت گاهي روي آن را مي‌گيرد. در سختي‌ها که پرده زايل مي‌شود، خود به خود اين ميل تحريک مي‌شود و به هيجان در‌مي‌آيد. ما نسبت به ميل‌هاي عالي انسانيت، ميل خدا‌جويي و خدا خواهي، ميل به دعا و التجا به خداي ناديده، حالت طفل نوزاد را داريم، نسبت به پستان نديده و نشناخته و مادر نديده و نشناخته.
البته روشن است که مقصود از فطري بودن ارتباط با خدا و نيايش اين نيست که همة مردم بالفعل متوجه اين نيازند و يا همة مردم عاشق خدا هستند، بلکه توان و استعداد آن، در ذات انسان نهفته است و نياز به شکوفايي دارد.(1)
اين ميل فطري در مواقع سختي‌ها شکوفا مي‌شود. قرآن مجيد مي‌فرمايد:
هر گاه آدمي به رنج و زياني درافتد، همان لحظه به هر حالت که باشد، چه خفته، يا نشسته و چه ايستاده، ما را به دعا مي خواند.
متأسفانه، افرادي پيدا مي‌شوند که حتي در حال گرفتاري نيز خدا را صدا نمي‌زنند، که دچار قساوت قلب و سنگدلي شده‌اند. قرآن کريم مي‌فرمايد:
چرا وقتي سختي‌ها و عذاب ما به آن ها رسيد، تضرع نکردند؟ اينان قساوت دل‌هاي شان را فرا گرفت و شيطان کارهاي شان را براي آن ها آراست.(2)
2- سپاسگزاري از نعمت هاي الهي :
دعا نوعي شکرگزاري از نعمت‌هاي پروردگار است، زيرا شکر ، ثنا گفتن بر مُنْعِم (نعمت دهنده) است. بيش‌تر مضامين دعاها، ثناي الهي است.
3- کبر زدايي:
اگر انسان خود را بي‌نياز بداند، طغيان و گردنکشي مي‌کند. در برابر هيچ حقيقتي سر فرود نمي‌آورد، نيز بر ديگران فخرفروشي مي‌کند . خود را برتر از مردم مي‌پندارد. قرآن مجيد مي‌فرمايد:
انّ الْانسان لَيَطْغي أن رَاه اسْتغني؛(3) به درستي که انسان هر گاه خود را بي‌نياز ببيند، طغيان و سرکشي مي‌کند.
دعا اظهار نياز به پيشگاه حضرت بي‌نياز است. دعا بيان تهيدستي و نداري به محضر مطلق و مالک جهان هستي، نيز نشان دادن فروتني و خاکساري به درگاه خالق يکتا است. اظهار فقر در بيش تر دعاهاي به جا مانده از معصومان به خوبي ديده مي‌شود. بنابراين دعا عامل بازدارنده از کبر و خودبيني است.

پي نوشت ها :
1. استاد مطهري، بيست گفتار،انتشارات صدرا، ص 288 و 287.
2.انعام (6) آيه 43 .
3. علق (96) آيه 6-7.

پرسش 2:
آيا بعضي دعانويسها که دعا مي نويسند در کار وحکم خداوند دخالت ندارند؟ بعضي از دعا نويسها ادعا دارند که مي توانند بخت کسي را باز کنند يا ببندند يا اينکه دعايي بدهند که مهر و محبت زياد يا کم شود و دعاهايي مثل رزق وروزي و.... وبعضي دعا نويس ها مثل کليمي ها ادعا ميکنند که ميتوانند هر دعايي بنويسند. آيا واقعا ميتوانند چنين کاري انجام دهند يا نه؟ آيا اينکه ميگويند بعضي دعانويسها با جن در ارتباطند درست است يا نه؟ آيا دعا گرفتن از اين افراد صحيح است يا نه؟ اصلا ما بايد از کجا بدانيم که دعا نويس با جن ارتباط دارد يانه؟ من خودم ديده ام که بعضي ها دعا مينويسند ودعاي انها اجابت ميشود. مثلا کسي را ديدم که پدر ومادرش با او بد بودند واو نزد يک دعا نويس رفت ودعايي گرفت واين دعا باعث شد که با پدر ومادرش بسيار خوب شود. من در محلمان کسي را مي شناسم که هميشه دعاي خوب مي دهد وهيچگاه دعاي بد نمي دهد. ومردم مي گويند به خاطر اينکه دستش خوب است دعاهايش مي گيرد. و هيچ پولي را طلب نمي کند، مگر به اصرار. آيا دعا گرفتن از چنين فردي اشکال دارد يا نه؟ بعضي ها هم ميگويند اگربه دعا اعتقاد وصدق داشته باشي دعا عمل مي کند وگرنه دعا عمل نمي کند. آيا اين مطلب درست است يا نه؟ با تشكر از شما

پاسخ:
دعا گر چه براي برآورده شدن حاجات موثر و آن قدر موثر است که خداوند به پيامبر دستور مي‏دهد:
وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُريدُونَ وَجْهَهُ ؛
نفس خويش را در کمال شکيبايي در هر بامداد و شامگاه به دعا و جلب خشنودي خدا وادار کن. (1)
در جاي ديگر مي فرمايد: وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني‏ أَسْتَجِبْ لَكُم‏؛
پروردگار شما گويد: مرا به دعا بخوانيد تا براي تان اجابت كنم.(2)
با اين آيه مشخص شد که دعا دخالت در کار خدا نيست و گرنه خدا ، پيامبر و مومنان را به آن امر نمي کرد. اما هر دعايي معتبر نيست .بسياري از دعاها سند معتبري ندارد. دعانويس اگر دعاهايي که مي دهد، معتبر و موثق نباشد، سراغ او رفتن درست نيست. در مفاتيح الجنان شيخ عباس قمي و مفاتيح نوين آيت الله مکارم دعاهاي معتبر آورده شده و بهتر است براي گرفتن دعا سراغ علماي رباني و مجتهدان برويم،چرا که آن ها در شناخت سند دعا ورزيده هستند . دادن دعا مانند دادن آدرس گنج است، مثلا وقتي کسي مي گويد: اگر 40 قدم به فلان طرف برداريد، به گنج مي رسيد، اگر يک قدم کم يا زياد برداريد، به گنج نمي رسيد. دعا دهنده هم اگر گنج شناس نباشد و گنج دعا را نتواند بشناسد ،دعايش درست نخواهد بود .
آيا واقعا مي توانند چنين کاري انجام دهند ؟
اگر دعايي که مي دهند،مستند باشد و تمام شرائط استجابت دعا رعايت شده باشد، دعا مي تواند موثر واقع شود .
آيا اين که مي گويند بعضي دعانويس ها با جن در ارتباطند درست است ؟ آيا دعا گرفتن از اين افراد صحيح است ؟ اصلا ما بايد از کجا بدانيم که دعا نويس با جن ارتباط دارد ؟
ممکن است بعضي با رياضت اين کار را بکنند، ولي دعا گرفتن از اين افراد درست نيست. توصيه نمي کنيم چرا که چنين افرادي در دين تاييد نشده اند. معمولا اين افراد ادعا مي کنند که با جن در ارتباط هستند و اين راه شناخت آن هاست .
اگر به دعا اعتقاد داشته باشي،دعا عمل مي کند وگرنه دعا عمل نمي کند؟
اگر منظور از صدق دل و اعتقاد ،حسن ظن به خداست، انسان بايد با اعتقاد و حسن ظن به خدا دعا را انجام دهد،چرا که يکي از شرايط استجابت دعا،حسن ظن به خدا است.
استجابت فقط با دعا نيست، بلکه مستلزم کار و تلاش بي نهايت شماست. در روايات هم آمده بدون تلاش، روزي به کسي داده نمي شود. دعا هرگز نبايد جانشين فعاليت گردد؛ يعني نمي توان به صِرْف دعا کردن،به مقصود و هدفِ دلخواه نائل گشت، چون خداوند براي هر کاري، اسباب و مقدماتي قرار داده و از مردم مي خواهد از همان راه ها وارد شوند. امام صادق(ع) مي فرمايد:
"خداوند امتناع دارد که امور عالَم را جاري کند مگر از طريق وسائط و اسبابي. خداوند براي هر چيز سببي و براي هر سببي، شرح و حکمتي؛ براي هر شرح و حکمتي دانشي؛ براي هر دانشي دروازة گويايي قرار داده است".(3)
طبق روايات،لازمه استجابت دعا، اقدام و انجام وظيفه است. از اين رو، يکي از کساني که دعاي شان مستجاب نمي شود، فردي است که در خانة خود نشسته و بگويد: خداوندا، مرا روزي ده! به او گفته مي شود: آيا به تو دستور تلاش ندادم.(4)
پي نوشت ها:
1. کهف (18) آيه 28.
2. غافر(40) آيه 60
3. ثقة الاسلام کليني، اصول کافي، دار الکتب الاسلامية، طهران، 1365 ه ش،ج 1 ،ص 183.
4. همان،ج 2 ،ص 511.