رحمت خدا

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
بر اساس منابع دینی خداوند خود را رازق و رزاق معرفی کرده ، در چند جای قرآن روزی رساندن به بندگان را به خود نسبت داده ؛ همچنین در قرآن تاکید نموده است :
« ما من دابه فی الارض الا علی الله رزقها؛(1) هیچ جنبنده ای در زمین نیست. مگر آن که روزی او بر عهده خداست » .
آیا ضمانت الهی مطلق است یا دارای شرایط و ویژگی هایی خاص ؟
منظور از رازقیت خداوند ، رازقیتی مطلق و خارج از سنت های عالم نیست. خداوند در قرآن فرموده که (2) بخوانید مرا که شما را اجابت می کنم ؛
اما بدیهی است هر دعایی لزوما به اجابت منتهی نمی گردد . چه بسیار دعاهایی که هیچ گاه به مرز اجابت کامل نمی رسند ، زیرا برای دریافت اجابت الهی باید شرایط و ضوابط خاصی را در پیش گرفت .
ما معتقدیم که خداوند روزی رسان است. اما مشکل اصلی در گرسنگی بسیاری از انسان ها به کوتاهی و قصور خداوند در مقام رازقیت بر نمی گردد ، بلکه علل و عوامل بسیار دارد، به عنوان نمونه یکی از عوامل گرسنگی انسان ها، ظلم و تجاوز و استثمار برخی ظالمان در طول تاریخ نسبت به دیگر انسان ها است که منابع رشد و تکامل اجتماعی و اقتصادی را از ملت های ضعیف گرفته ، مانع رسیدن آن ها به حقوق اولیه خود نظیر بهره مندی عادلانه از منابع طبیعی و رسیدن به نعمات خداوندی شدند .
همان طور که ممکن است ظالمی حق حیات و زندگی را که خداوند به همه انسان ها ارزانی داشته ، از آن ها بگیرد . ممکن است فرد یا ملت ظالمی حق بهره مندی از نعمات اولیه دنیایی مانند غذای سالم و مفید و کافی را از فرد یا ملتی به زور بستاند. این امر بر اساس قوانین اصلی عالم مانند اختیار انسان ها و اصل علت و معلول رخ می دهد که تبعات گوناگون دنیایی و آخرتی و محاسبه و جزای عادلانه خداوند را خواهد داشت .
اختلاف مردم از نظر نعمت‏های ظاهری، از جمله بهره مندی از غذای سالم و کافی جهات مختلفی دارد:
1- بعضی از تفاوت‏ها معلول ستم و تجاوز افراد نسبت به حقوق دیگران است.
تفاوت‏ها ظالمانه و غیر منطقی است . با از بین رفتن نظام طبقاتی و گسترش عدالت اجتماعی از میان خواهد رفت. هیچ گاه اسلام و قرآن این گونه تفاوت‏ها را تأیید نکرده ، زیرا بر اساس استعمار و استثمار صورت گرفته ، آن‏ها را نمی‏توان به حساب دستگاه آفرینش گذارد. حتی خداوند از آن‏ها نهی نموده ، برای تأمین برابری و حقوق انسان‏ها و توزیع عادلانه ثروت‏ها، احکام و قوانین بسیاری را تشریع نموده است که متأسفانه بسیاری از انسان‏ها از تکالیف غفلت می‏کنند.
هم چنین نباید از نظام ناعادلانه اقتصادی و موارد دیگری که مربوط به بشر می‌شود، غافل بود و آن‌ها را به حساب خداوند گذاشت. این گونه اختلافات و گرسنگی برخی ربطی به تضمین رزق از سوی خدا و رزاق بودن او ندارد.
2- تفاوت بهره­مندی انسان‌ها در برخی موارد دیگر معلول کار و تلاش انسان‌ها است . قانون خلقت بر آن نهاده شده که هر کسی به اندازه سعی و تلاش خود بهره مند شود. کسی که به تنبلی خو کرده باشد، به دنبال کسب روزی حلال بر نیاید ، نمی­تواند مانند دیگران از نعمت­های دنیوی بر خوردار شود. کسی که کار و تلاش بیش تر می­کند ، بهره بیش تری نصیب او خواهد بود.
البته اختلافات ابعاد دیگری نیز دارد که به همین موارد بسنده می کنیم ،چون مشکل اکثر گرسنگان امروز در جهان در همین دو مورد خلاصه می شود ؛ اگر با دقت و تامل به وضع اکثر گرسنگان جهان نگاه کنیم ،در می یابیم که اغلب این افراد در سال هایی نه چندان دور گرفتار ظلم ها و تعدی های ریشه ای و استعمارهای بنیادین بوده اند که از اساس ملت آن ها را دچار فقر و نداری کرده ، ریشه رشد و ترقی و امکان به دست آوردن حداقل ها را از زندگی آن ها برداشته است .
رزاق بودن خداوند حقیقتی است که باید آن را در طول سنت های جاری الهی و رابطه علت و معلولی در عالم دید . بنا نیست که خداوند بی دلیل و به هر طریق حتی با اعمال نفوذ و زورگویی افراد ظالم و استثمار منابع ملت ها توسط ظالمان روزی ملت ها را به آن ها برساند ؛ هر چند عنایات خاص خداوند در این میان به حال بندگان بسیار است اما در هر حال در مواردی هم به واسطه ظلم و جور برخی ظالمان ،روزی مقدر و طبیعی افرادی از آن ها دریغ می شود و در مسیر نادرست خود مصرف می گردد .
در داستان کربلا و فاجعه سال 61 هجری چند روز آب که کم ترین حق انسانی از روزی آسمانی است، از بهترین و پاک ترین انسان های عالم دریغ شد ، حقی که خداوند برای هر موجودی مقدر کرده بود. اما به واسطه ظلم و جور برخی ظالمان ، این حق از برترین مخلوقات خداوند دریغ شد . خداوند هم هیچ گاه بر این امر راضی نبوده ، سهم این بندگان خود را از آب مقدر و فراهم نموده بود ، اما مانعی چون ظلم و تعدی برخی ظالمان این حق را از این بزرگواران سلب نمود . خداوند هم بر اساس سنت های جاری عالم و حق اختیار انسان ها مانع از آن نشد .
با بسط عدالت جهانی و باز پس گرفتن حق مظلومان از ظالمان ، انحراف و تعدی را به مسیر اصلاح و مطابق با روال طبیعی باید برگرداند.
در عین حال گرسنگی بسیاری از انسان ها معلول کم کاری و سستی های آن ها است . مسلما خداوند روزی هر فرد را در هر وضع ضمانت ننموده ؛ امیر المومنین در جمله ای بلند به این حقیقت اشاره نموده : « در طلب روزی باشید زیرا روزی برای جوینده اش ضمانت شده است ».(3)بنابر این نباید همه کمبود ها را به حساب خدا گذاشت ، چون در نظام عالم علل و عوامل بسیاری در کار است .

پی نوشت ها :
1. هود(11) آیه 55.
2. غافر(40) آیه 60.
3. محمد باقر مجلسی ، بحار الانوار، ج 77، ص 40. نشر دار الاحیا التراث العربی، بیروت، 1403 ق.