خداوند

پرسشگر گرامی باسلام و تشکر از ارتباط با این مرکز.
یکی از صفات متعال خداوند، اختیار و اراده و مشیت است. در ابتدا باید اشاره شود که در این باره ممکن است جای سخن بسیار باشد، ولی بیان جامع در این باب این است که گفته شده: علاوه بر صفت اراده، خداوند به صفت مشیت و اختیار نیز متصف می گردد. آیا این سه صفت مترادف اند یا آن که هر یک معنایی مستقل و جداگانه دارند؟
از پاره ای عبارات چنین استفاده می شود که اراده و مشیت، تفاوتی ندارند و هر دو به یک معنا به کار می روند؛ اما درباره اختیار باید گفت: بر اساس برخی تفاسیر، اراده و اختیار تفاوتی ندارند و حقیقت اراده به مختار بودن خدا باز می گردد؛ ولی برخی بر آن اند که اختیار عبارت است از انجام فعلی که مسبوق به علم، مشیت، اراده و قدرت باشد و از رابطه فاعل با چنین فعلی، صفت مختار انتزاع می گردد. (1)
در مجموع باید گفت: اگر مراد از آزادی، همان اختیار و اراده باشد، جای تردید نیست که خداوند کامل ترین و جامع ترین صفت آزادی را دارد و آزادی او مطلق و بدون قید است؛ چون او "فعال من یشاء" است و هر چه بخواهد و مصلحت بداند و اراده نماید، همان می شود. از این رو، در قرآن کریم فرمود: «انما قولنا لشیء اذا اردناه ان نقول له کن فیکون»؛ (2) «ما وقتی چیزی را اراده کنیم، فقط به آن می گوییم باش. پس بی درنگ موجود می شود». پس او مختار مطلق است و آزادی به مفهوم فلسفی آن، همان اختیار و اراده است که از صفات متعالی خداوند است. (3)

پی نوشت ها:
1. ر.ک: محمد سعیدی مهر، آموزش کلام اسلامی، ج 1، ص 253، نشر طه، قم، 1383ش.
2. نحل (16) آیه 40.
3. ر.ک: نتایج کلامی حکمت صدرایی، ص 123، نشر بوستان کتاب، قم، 1388ش.