پرسشگرگرامی باسلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
انسان ها ممکن است بر اساس علم و معرفت های خاص خود و یا از روی جهل و نادانی خویش صفت های گوناگون به خدا نسبت دهند ،مثلا جسمانیت، کثرت داشتن ، مرکب بودن ،مکان داشتن و مانند آن . صفاتی که از آن ها به صفات سلبی یاد می شود ، به خدا نسبت داده نمی شود. بنابر این باید توجه داشت که یکی از تقسیم بندیهای رایج در صفات الهی، تقسیم آن به صفات ثبوت و سلبی است.
صفت ثبوتی بیانگر بعدی از ابعاد کمال خداست، از ثبوت واقعیتی در ذات الهی حکایت میکند. در طرف مقابل، صفت سلبی حاکی از سلب نوعی نقص و مفهوم عدمی از ذات خداوند است . از آن جا که نقص و کاستی، سلب کمال است، حقیقت صفت سلبی عبارت از سلب سلب کمال خواهد بود . چون نفی نفی، نوعی اثبات است، صفات سلبی نیز در نهایت از کمال ذات خداوند پرده برمیدارد. بر این اساس، علم، قدرت،اراده و حیات از جمله صفات ثبوتی، جسمانی و متحرک بودن از صفات سلبی به شمار میآیند.
صفات سلبی به هیچ وجه به معنای وجود نقصانی در ذات باری تعالی نیستند، بلکه همانند صفات ثبوتی از کمال ذات حکایت میکنند، زیرا در صفات سلبی در واقع مفاهیمی که شایسته مقام الهی نیستند و به نوعی مستلزم نقص و عجز موصوف خودند، از ذات خداوند سلب میشوند، برای مثال، متحرک بودن یک موجود حاکی از نقص آن است، زیرا حرکت بدین معناست که شی متحرک ابتدا فاقد کمال خاصی است و پس از حرکت به آن کمال دست مییابد. چنین معنایی با وجوب وجود و کمال مطلق خداوند ناسازگار است . باید آن را از ذات الهی سلب کرد، لیکن سلب یعنی نفی حرکت، در نهایت به اثبات نوعی کمال برای خدا باز میگردد. زیرا نفی نقص، چیزی جز اثبات کمال نیست، بدین ترتیب میتوان متحرک نبودن را به مثابه یکی از صفات سلبی خدا به شمار آورد.
نکته دیگری که در شیوه بیان صفات سلبی وجود دارد:
به این دلیل که این صفات مستقیما و صریحا نقصی را از ذات الهی سلب میکنند، تغایر و تمایز خداوند را با مخلوقات خویش با صراحت بیش تری اظهار میدارند. وقتی گفته میشود که خدا غیر جسمانی است یا خدا غیر مکانمند یا غیر زمانمند است، بر تمایز واجب تعالی از مخلوقات جسمانی، مکانمند و زمانمند تاکید میگردد، در حالی که صفات ثبوتی چنین دلالت صریحی بر تمایز و تغایر خالق و مخلوق ندارند. (1)
بنابراین، صفات خداوند چیزی نیست که بر اساس اراده و یا کاربرد ما شکل گیرد، بلکه حقیقتی است که آموزههای وحیانی و عقلانی از آن حکایت دارند . بر اساس مبانی یاد شده خداوند را به آن صفات یاد میکنیم . در مقام تحلیل برخی آن صفات را ثبوتی و برخی را به دلایل یاد شده صفات سلبی میخوانیم . مفهوم صفات سلبی نیز اشاره شد که در واقع سلب سلب است، یعنی کاستی از خدا نفی کردن و صفات ثبوتی را اثبات کردن.
براي اطلاعات بيش تر مي توانيد به كتاب آموزش عقائد آیت الله محمدتقي مصباح يزدي، ج1 ، نیز آموزش كلام اسلامي محمد سعيدي مهر ،ج1 مراجعه كنيد.
پینوشت:
1. آموزش کلام اسلامی،محمد سعيدي مهر، ج 1، ص 191 و 192،نشر طه، قم، 1383 ش.
