با سلام
خواهشمند است در مورد اينكه چرا بازي شطرنج(بدون شرطبندي) حرام بود و سپس طبق فتواي امام خميني(ره) حلال اعلام گرديد توضيح دهيد. دليل فقهي حلاليت شطرنج طبق نظر امام خميني(ره) چه بود؟ آيا اكنون تمام مراجع هم آن را حلال مي دانند؟ آيا شرايط حلاليت بازي پاسور وجود دارد يا نه و چرا؟
با تشكر.
موفق باشيد.
پرسشگر گرامی با سلام و تشکر و تسلیت ایام عزای امام حسین (ع)
شطرنج, مسئله تازه اى نيست، بلکه فقها و علماى دين از قديم در شطرنج و قمار و اقسام بازى ها اختلاف نظر داشته اند و در كتاب ها نوشته شده است , ولى براى عامّه مردم اختلاف در حکم شطرنج تازگى دارد و سوال می کنند که چرا شطرنج تا حالا حرام بود و حالا حلال شده است ؟
در روایات از شطرنج بسیار مذمت شده است . از نظر فقهی اگر قمار محسوب بشود و برد و باخت مالی به همراه داشته باشد ،حرام است ، ولی اگر زمانی پیش بیاید که آلت قمار محسوب نشود و برد و باخت مالی هم در کار نباشد ، دیگر قمار نخواهد بود . از جهت قمار بودن حرام نخواهد بود. بنابراین اگر شطرنج مثل بازى فوتبال يا واليبال , منفعت عقلايى دارد و فايده بر آن مترتب می شود ; نمی توان گفت حرام است .
چون موضوع حكم عوض شده ; از اين رو حكم هم عوض شده , مانند اين كه سگ تا وقتى كه سگ باشد, نجس است , اما اگر تبديل به نمك شد, ديگر نجس نيست . تغيير را تبدّل موضوع مى گويند, يا مثلاً شراب (خمر) تا وقتى شراب است , نجس و خوردنش حرام است , ولى اگر تبديل به سركه شد, خوردنش حلال و پاك مى شود.
از ظاهر روايات و فتاواى مراجع گذشته برمىآيد كه شطرنج به عنوان آلت قمار محسوب مىشد، به همين جهت فتوا بر تحريم آن دادهاند، اگر چه در برخى نظریات به صورت كلى و مطلق، فتوا بر تحريم آن داده شده، اما با ملاحظه موارد ديگر و جمع بين آن ها متوجه مىشويم كه سبب اصلى تحريم، آلت قمار بودن آن است.
البته مىتواند مبناى فتواى برخى از مراجع در مورد شطرنج، عناوين ديگرى مانند لهو و لعب بودن در حدى كه ضرر و زيان زيادى وارد مىكند، باشد.
در هر حال اگر بپذيريم كه در گذشته آلت قمار محسوب مىشد و براین اساس ، فتوا به تحريم داده شد، باز دليل و حجت نمىشود که در زمان حاضر كه به عنوان آلت قمار ميان مردم شناخته نمىشود، فتوا به تحريم آن داده شود.
از اين رو حضرت امام خمينى(ره) فتوا به حليّت شطرنج دادند. البته به صورت قضيه شرطي كه فرمودند: اگر شطرنج آلت قمار بودنش را از دست داده و موضوع عوض شده باشد و برد و باختى در بين نباشد، بازى با آن اشكال ندارد.(1)
برخی از مراجع همچنان شطرنج را حرام می دانند مانند آیت الله صافی و بهجت .(2)
در مورد پاسورهایی که مخصوص قمار بازی است، تا وقتی که آلت و اسباب قمار محسوب شود ، حکم حرمت به جای خود ثابت است . دلیلش آیه قرآن است :
انما الخمر و المیسر و الانصاب و الازلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلکم تفلحون ؛(3)
شراب و قمار و... پلید و از کارهای شیطان است. از آن ها دوری کنید تا رستگار شوید .
پى نوشتها:
1. امام خمينى، استفتائات، ج 2، ص 10، سؤال 21.
2 . آیت الله صافی ، جامع الاحکام ، ج1 ،س 1040 ؛
آیت الله بهجت، استفتاات ،ج 4 ،س 6443 .
3 . مائده(5)آیه 92 .
