مذهبی و دینی

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
طرح اين شبهه ناشي از ناآگاهي از منايع تاريخي و همچنين ضوابط فقهي نماز است ؛ ابتدا بايد توجه داشته باشيد در این که تغییر قبله مذكور در بین نماز بوده یا اصلا قبل از نماز آیه نازل شده، اختلاف است. در التحریر از موطأ مالک حدیثی نقل می­کند و با توجه به آن می­گوید:
حدیث مؤید این احتمال است که آیه نامبرده قبل از نماز صبح نازل شده و نزول در اثنای نماز نبوده است. (1)
البته روایات دیگری نیز دلالت دارد آیه حین نماز ظهر و در حالی که رسول خدا دو رکعت را به جماعت خوانده بود، نازل شد. جبرئیل ایشان را رو به قبله گرداند. کسانی که به ایشان اقتدا کرده بودند، به جهتی که رسول خدا رو کرده بود، رو کردند. (2)
علامه طباطبایی می­نویسد: آیه 144 بقره اشاره دارد که در حال نماز بر پیامبر نازل شده، ابتدا به ایشان امر شده به طرف مسجدالحرام رو کند، بعد به عموم نماز گزاران. معلوم می­شود در حین اقامه جماعت آیه نازل شده است. (3)
اما این که آیا در نماز مامومین جابه جا شده یا در همان جا که بوده­، فقط به طرف قبله چرخیده­اند، نمی­توان نظر قطعی داد. به نظر می­رسد روایت دلالت بر جا به جایی ندارد، بلکه فقط به تغییر جهت مامومان به پیروی از پیامبر دلالت دارد، زیرا عبارت روایت این گونه است:
اخذ(جبرئیل)بید النبی فحول وجهه الی الکعبه و حوّل من خلفه وجوههم حتی قام الرجال مقام النساء و النساء مقام الرجال؛ جبرئیل دست پیامبر را گرفت و او را به طرف کعبه برگرداند. دیگران پشت سر پیامبر همه به طرف کعبه برگشتند، به طوری که زنان در جای مردان و مردان در جای زنان قرار گرفتند. (4)
در این روایت تنها از تغییر جهت سخن گفته شده‌، نه تغییر مکان و حرکت کردن و توضيحي هم در مورد چگونگي تقدم زنان بر مردان كه آيا به طور كامل و در طول قبله بوده و يا از نظر جانب و در عرض ، بيان نشده است .
در هر حال اين مسائل تفاوتی در اصل مساله ايجاد نمی­کند،زيرا اگر حضرت در حال نماز بوده، به محض نزول آیات، به طرف قبله رو کرده ، به بیان روایات، جبرئیل ایشان را به سوی قبله چرخانده؛ مردم نمازگزار هم همگی به القای خدا، برداشت کرده­اند که باید به تبع رسول خدا در همان نقطه ای که ایستاده­اند، مانند ایشان بچرخند. از آن جا كه نماز گذار بايد در طول نماز كاملا رو به قبله باشد، ايشان وظيفه داشتند چنين كنند. پس برگشتن به امر و خواست خدا بوده و مانعی ندارد .
به علاوه حتي اگر مامومان كاملا جا به جا هم شده باشند، يعني مردها به جاي زن ها و زن ها به جاي مردها قرار گرفته باشند ، باز نمازشان به هم نمی خورد، زیرا از نظر فقهي حرکت در حال ضرورت و نياز در نماز منعی ندارد . تنها لازم است كه فرد رو از قبله برنگرداند و در حال گفتن ذكري نباشد .
به هر حال خدایی که فرمان استقرار و طمأنینه در نماز داده، با دستور تغییر قبله به جواز حرکت در این حال حکم کرده است، همان گونه که اجازه داده فردی که قصد ورود به جماعت را در حال رکوع امام دارد و با صف جماعت فاصله دارد، از همان فاصله اقتدا کند و در حال رکوع جلو بیاید.(5)
لازم هم نبوده کسی اعلام کند، بلکه همین که رسول خدا چرخیده، کسانی که ایشان را می­دیده­اند، مطابق ایشان چرخیده­اند. دیگران هم با مشاهده آنان و همین طور تا همه جمعیت؛ می­توانسته­اند با اشاره به هم بفهمانند. در هر حال در صدر اسلام همه مسلمانان خود را تابع محض حركات و سكنات حضرت مي دانستند و تبعيت چیز عجیب و غیر ممکنی نیست.

پی­نوشت­ها:
1. التحریر، ج2، ص11.
2. ترجمه المیزان، ج1، ص501.
3. همان، ج1، ص490.
4. جامع احادیث شیعه، ج4، ص570.
5. تسنیم، ج7، ص413-414.