حفظ قرآن

با عرض سلام و تشکر از ارتباطتان با اين مركز
در این که حضرت محمد قبل از مبعوث شدن به رسالت از هیچ معلمی درس نگرفته و خواندن و نوشتن نیاموخته و با خواندن و نوشتن سر و کار نداشت، شک نیست. قرآن می فرماید: اگر اهل خواندن و نوشتن بودی، مشرکان می توانستند بگویند این مطالب را از جایی خوانده و از کسی آموخته است.
وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ (1)
علاوه بر آن، قرآن هم به صورت مکتوب بر پیامبر نازل نشده تا پیامبر بخواهد آن را بخواند. به صورت صوت هم به گوش پیامبر نرسیده تا بخواهد آن را بشنود و حفظ کند، بلکه قرآن بر قلب ایشان نازل شده و بر لوح قلب ایشان حک گردید و از قلبش بر زبانش جاری شد. پس ایشان به اراده خدا حافظ قرآن گشت؛ آن هم حفظی که فراموش شدنی نیست و برای همیشه در قلب ایشان حک شده می ماند. پس پیامبر مثل ما به حفظ قرآن اقدام نکرده تا کسی او را در این زمینه یاری داده باشد.
مسلمان ها هم ابتدا با نوشته های قرآن روبرو نشدند تا بگوییم قرآن را بر چه نوشته بودند و چه کسی نوشت؟ بلکه قرآن را از زبان پیامبر شنیدند و به حافظه خود سپردند. در حجاز آن روز خواندن و نوشتن مرسوم نبود. تعداد بسیار محدودی خواندن و نوشتن می دانستند.
به طور طبیعی در حجاز هم خط بوده و افرادی اهل خواندن و نوشتن بوده و مطالب خود را بر لوح های گلی یا پوستی یا فلزی و...می نوشتند.
آیات قرآن حکایت دارد که اصل خواندن و نوشتن در عرب بی سابقه نبوده و به صورت نادر وجود داشته است ،زیرا در آیات صحبت از خواندن و کتابت و زبور و صحیفه و سجلّ و رقّ و...به میان آمده که بر خواندن و نوشتن یا نوشت افزار دلالت دارد.
پیامبر بعد از رفتن به مدینه و تشکیل حکومت، افرادی را به یادگیری خواندن و نوشتن مأمور کرد. جالب این است که بعضی از اسیران مشرک در جنگ بدر خواندن و نوشتن بلد بودند. پیامبر مقرر فرمود که هر کدام از آن ها به ده کودک مسلمان خواندن و نوشتن یاد دهد تا آزاد گردد.(2)
بنا بر نقل تاریخ هنگام ورود رسول خدا به مدینه افرادی به تعداد انگشتان دو دست خواندن و نوشتن می دانستند که با تشویق پیامبر به سرعت این عده افزون شدند حتی نقل شده زید بن ثابت را به فراگیری خط یهود گمارد تا اگر یهود مدینه نامه ای به ایشان نوشتند، وی بتواند آن را برای پیامبر بخواند.(3) علاوه بر آن پیامبر افرادی را به نوشتن قرآن گمارد که به "کاتبان وحی" معروف گشتند.(4)
اما لوازم تحریر زمان رسول خدا که در قرآن هم از آن ها یاد شده:
قرطاس(کاغذ)، قلم، مداد(به معنای مرکّب)، صحف(برگه هایی از کاغذ که روی آن نوشته شده)، سجلّ (نوشت های لوله شده)، رَقّ (پوست نازکی که روی آن می نوشتند) و...
بنا بر این در زمان رسول خدا هم نوشتن و خواندن می دانستند و هم لوازم برای نوشتن وجود داشت البته خط در مراحل ابتدایی بود.
پی نوشت ها:
1. عنکبوت (29) آیه 48.
2. تاریخ قرآن زنجانی،ص28.
3. پژوهشی در تاریخ قرآن،ص183، به نقل از تاریخ المصاحف،ص3 و فتوح البلدان بلاذری،ص385.
4. همان،ص302؛ الفهرست،ص36؛ الاتقان،ج1، ص99.