باسلام چطور میتوان به تمام افکاررنگ خدایی داد؟ومانع مزاحمت افکار وسوسه انگیز شیطانی شد؟به طوری که هنگام انجام دادن عمل خیری نیتمان به ریا یا خود خواهی یاخودنمایی تبدیل نشود؟باتشکر
پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز.
باید به شما تبریک گفت که با در نظر گرفتن خدا، سعی و تلاش دارید کارهای خویش را خالصانه انجام دهید. اخلاص اساس عبادت و حقیقت آن می باشد. اخلاص روح عبودیّت و بندگی است . عبادت جز با اخلاص مفهومی ندارد. به تعبیر امام صادق(ع):"نیّت برتر از عمل است . آگاه باشید که نیّت، حقیقت عمل است".(1)
اخلاص پاک کردن نیّت از شرک و ریا است. در روایات آمده : چون اخلاص امری قلبی و وجدانی است، نمی توان آن را ظاهر زیبا و حجم کار ارزیابی کرد. پیامبر اکرم(ص) می فرماید: "إنّ الله تبارک و تعالی لا ینظر إلی صورکم و لا إلی أموالکم و لکن ینظر إلی قلوبکم و أعمالکم؛ خداوند متعال به اموال و صورت های شما نگاه نمی کند، بلکه به قلوب و اعمال شما نگاه می کند".(2)
اگر انسان بخواهد به مرحله ای از خلوص برسد که کارهای او برای خدا باشد، بسیار دشوار می باشد . هر کس نمی تواند به راستی چنین ادّعایی نماید. البته نباید انسان مأیوس شود. باید تمرین کرد، چرا که خودسازی و ریاضت نفسانی همانند ورزش جسمانی است. همان طور که در تربیت بدن، باید از کم شروع کرد و به تدریج بالا رفت تا به مرحله قهرمانی رسید، در تهذیب روح نیز باید از کم شروع کرد و به تدریج بالا رفت. آنان که به مراحلی از کمال رسیده اند، بدون زحمت و رنج بدین مقام نایل نشده اند، بلکه سال ها زحمت کشیده و با هوای نفس مبارزه کرده و کوشیده اند نیّت خود را خالص کنند و برای جلب رضایت پروردگار وظایف خویش را انجام دهند.
انسان باید همیشه از خدا بخواهد که به او توفیق دهد تا پایان کار خلوص خود را حفظ کند، چرا که گاهی در میان راه به موانعی برخورد می کند که ادامه راه بسیار دشوار است.
در منابع روایی ما، نشانه ها و اسبابی برای به دست آوردن اخلاص ذکر شده که به بعضی اشاره می نماییم، تا با شناخت و معیار قرار دادن آن ها، متوجه شوید که کار با اخلاص، چگونه است.
1- پیامبر فرمود: "علامت انسان مخلص چهار چیز است: دلش پاک، اعضا و جوارحش سالم،خیرش مبذول و شرّش مأمون است (یعنی مردم از خیرش بهره مند و از شرّش در امانند)". (3)
2- امیرالمؤمنین فرمود: "کسی که نهان و آشکار و کردار و گفتارش یکسان باشد، عبادتش را خالص کرده است".(4)
3- نیز فرمود: "کمال اخلاص اجتناب از گناهان است".(5)
4- در روایت دیگری فرمود: "عبادت خالص آن است که انسان به کسی جز خدا امیدی نداشته باشد . جز گناهش از چیزی بیمناک نباشد".(6)
5- امام صادق(ع) فرمود: "عمل خالص آن است که نخواهی کسی جز خدا تو را برای انجام آن ستایش کند".(7)
6- امام صادق فرمود: "هیچ بنده ای به حقیقت اخلاص نمی رسد. مگر آن که دوست نداشته باشد مردم او را برای کارهایی که برای خدا انجام دهد، ستایش کنند".(8)
7- در روایت آمده : "سر آغاز اخلاص نا امیدی از غیر الله است".(9) از این روایات معلوم می شود که اصل عبادت اخلاص است . سایر اعمال در سایه اخلاص، عنوان عبادت پیدا می کند و کامل می شود. به علاوه اسلام به کیفت عمل بیش تر اهمیّت می دهد تا به کمیّت آن. زیاد بودن عمل موجب تقرّب نمی شود، بلکه خلوص نیّت مهم است. اگر می خواهی به مرحله ای برسی که بدانی کارهای شما با اخلاص بوده یا خیر؟ باید مدّتی در رفتار و حرکات و سکنات خود دقّت کنی . خفایای قلب خود را تفتیش نموده و از آن حساب شدیدی بکشی، همانند این که انسان از شریک خود حساب می کشد. حتی اگر دیدی واجبات خود را در ظاهر و علنی نمی توانید خالص کنید، آن را در خفا انجام دهید. اگر چه کم تر اتفاق می افتد که در واجبات ریا شود، بلکه بیش تر در خصوصیات و مستحبات ریا اتفاق می افتد.
باید با جدیّت کامل قلب خویش را از لوث شرک و ریا پاک کنی تا ان شاءالله کارهای شما با اخلاص انجام شود.
اگر نیّتی جز رضای خدا نداشتید، و کار شما از ریا و خودنمایی خالص بود و طمعی از حیث دنیا و یا ترس از کسی جز خدا در کار شما دخیل نبود، بدانید که عمل شما مخلصانه انجام گرفته، گرچه ممکن است گاهی انسان، کاری را به قصد ثواب، یا کسب بهشت الهی و حتی بر آورده شدن حاجتی، انجام دهد، که منافاتی با اخلاص ندارد. سخن را با این روایت شریف به پایان می بریم که: "آرزوهایت را کم کن تا اعمالت خالص شود".(10).
احساس گناه یا ریا، از وساوس شیطانی است تا شما را از انجام امور خیر باز دارد و از نعمت الهی محروم سازد. گناه و یا ریا علائم و ویژگی هایی دارد که در روایات معصومان، ذکر شده و با اطلاع از آن می توان فهمید که واقعاً گناهی انجام شده یا نه، یا ریا و خودنمایی صورت گرفته یا نه. امام صادق(ع) از امیرالمؤمنین(ع) نقل کرد:
"برای ریا کار سه نشانه است:
وقتی مردم را ببیند، شاد می شود (از روی رغبت کارش را انجام می دهد). وقتی تنها است، بی حال می گردد.
دوست دارد در تمامی امورش او را مدح و ستایش کنند".(11)
با این سه علامت ریا مشخص می شود و یا گناه معلوم است. گناه عملی است که بر خلاف دستور خدا باشد، مثل دروغ و غیبت و فحش و دزدی و تهمت و ترک واجبات. به تعبیر قرآن هر کس خودش را خوب می شناسد و از انگیزه و نیّت خود آگاه است، بنابراین کافی است به خودتان مراجعه کنید و ببیند انگیزه شما در انجام یا ترک عملی خدا است یا مردم. اگر خدا باشد، ریا نیست. بنابراین به پندارهای واهی و وساوس شیطانی توجه نکنید. هر مورد که امر بر شما مشتبه گردید، سؤال کنید تا حقیقت روشن گردد. اگر به مورد خاصی برخوردید، در نامة بعدی بپرسید.
پی نوشت ها:
1. اصول کافی، ج 2، ص 16، حدیث 4.
2. میزان الحکمه، ج 3، ص 2601، حدیث 16917.
3. تحف العقول، ص 16.
4. نهج البلاغه، نامة 26.
5. بحارالانوار، ج 74، ص 213، چاپ بیروت.
6. همان، ص 229.
7. اصول کافی، ج 2، ص 16، حدیث 4.
8. مشکوه الانوار، ص 11
9. فهرست موضوعی غرر، ص 430.
10. همان، ص 91
11. اصول کافی، ج 2، ص 295.
