جبر و اختيار شيطان

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
بر اساس برخی نقل ها می توان اختیار ملائک را ثابت دانست ؛ معتقدیم ملائکه موجوداتی بیرون از حس و دارای وجود و شعور و اراده مستقل هستند. از آن جا که عقل محض­اند، از امیال نفسانی تهی هستند، در نتیجه هیچ گاه عصیان خدا نمی کنند، ولی با این حال دارای ایمان بوده، اعمال و رفتارشان از سر شعور و اراده تحقق می یابد.
خداوند در سورة غافر، آیه 7 می فرماید :
"الذین یحملون العرش و من حوله یسبحون بحمد ربهم و یؤمنون به و یستغفرون للذین آمنوا؛ کسانی که عرش خدا را حمل می کنند و آنان که در اطراف عرش هستند، خدای خود را حمد و تسبیح می گویند . به او ایمان می آورند .برای کسانی که ایمان آورده اند، طلب مغفرت می کنند».
دلالت این آیه به این که ملائکه ، موجودات مستقل و دارای شعور و اراده می باشند، روشن است ؛ زیرا اوصافی که برای آنان ذکر شده( مانند ایمان به خدا و طلب مغفرت برای دیگران) جز با وجود مستقل و صاحب شعور و اراده سازگار نیست.
در باره ملائکه مقربین می فرماید :
"مسیح هرگز از بندگی خدا خودداری و سرپیچی نمی کند . ملائکه مقربین و هر که از بندگی او سرپیچی و گردنکشی کند، همه ایشان را به سوی خود جمع آوری خواهد کرد....اما کسانی که سرپیچی و گردنکشی کردند، آنان را با عذابی دردناک عذاب خواهد کرد .جز خدا برای خود سرپرست و یاوری نخواهند یافت".(1)
مسیح و ملائکه مقربین اگر چه معصیت نمی کنند، ولی درصورت معصیت و سرپیچی از بندگی، با عذاب روز قیامت در این آیه تهدید شده اند. تهدید با عذاب روز قیامت که فرع بر ترک تکلیف است ،جز با استقلال وجود و شعور و اراده درست نمی باشد. در نتیجه می توان اصل اختیار ایشان را ثابت دانست .
اما شیطان یا ابلیس موجودی از طایفه«جن» بود که قرآن به صراحت بر این نکته تاکید می کند : " ‏فسجدوا إلا إبلیس کان من الجن‏ ؛سجده کردند جز ابلیس که از جن بود". (2) روشن است که جنیان مانند انسان ها ، موجوداتی مختار، انتخابگر و صاحب اراده هستند ، با این تفاوت که برخلاف ملائکه علاوه بر اختیار ، دارای نفسانیات و شهوات و تمایلات مادی بوده ، در بسیاری از تکالیف دچار معصیت می شوند، یعنی هنگامی که بر سر دو راهی قرار گیرند، از روی عقل یا هوای نفس یکی را برمی‏گزیند. پس شیطان بر خلاف ملائکه توان سرپیچی از فرمان خداوند و عصیان را داشته است.

پی نوشت ها:
1. نساء(4)آیه173.
2. کهف (18)آیه50.