توبه

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مرکز
غرق گنه نا اميد مشو ز دربار ما که عفو کردن بود، در همه دم کار ما
بنده شرمنده تو، خالق بخشنده من بيا بهشتت دهم، مرو تو در نار ما
توبه شکستي بيا، هر آنچه هستي بيا اميدواري بجو، ز نام غفار ما
اول -حقيقت توبه و استغفار، پشيماني از گناه گذشته و عزم و تصميم بر عدم ارتکاب آن در آينده است . اگر اين حالت براي کسي پيش آمد، نشانه توبه واقعي است و پذيرفته شدن توبه واقعي حتمي مي‌باشد. اگر توبه واقعي صورت گيرد، قبولي آن از طرف خداوند قطعي است، چون خداوند فرموده:
«وَ هُوَ الَّذِي يقْبَلُ التَّوْبةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يعْفُوا عَنِ السَّيئاتِ؛(1)
او است که توبه را از بندگانش پذيرا مي‏شود و گناهان را مي‏بخشد».
از آن جا که وعده خدا تخلف ناپذير است، براي انسان يقين حاصل مي‌‏شود که توبه همان، و قبولي همان. هيچ حالت انتظاري براي قبولي توبه نيست.
بنا براين اگر توبه حقيقي و واقعي باشد و از اعماق جان برخيزد و جامع شرايط باشد و توبه کننده از گناهي که مرتکب شده، احساس خجلت و ندامت کند و خود را در پيشگاه خدا شرمنده ببيند و در صدد کسب رضايت حق تعالي باشد، قطعا مقبول درگاه خدا واقع مي شود . آثار و برکاتش نمايان مي‌گردد. هر چند گناه بزرگ و بسيار باشد. قرآن کريم مي‌فرمايد:
«اي بندگان که بر خود اسراف و ستم کرديد، از رحمت خدا مأيوس نشويد که خدا همه گناهان را مي‌آمرزد، زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است». (2)
البته گناهان دو و از جهتي سه دسته اند:
برخي حق الله است مثل نماز و روزه.
برخي حق النفس است مثل خود ارضايي و زيان رساندن به خود.
در اين دو صورت(حق الله و حق النفس ) با توبه و استغفار و جبران گذشته ها گناه بخشيده مي شود. کسي که عبادتي را ترک کرده، قضاي آن را به جا آورد يا گناهي را انجام داده، آن را ترک کند. با استغفار و دعا و اقرار و اعتراف به گناه فقط در پيشگاه خدا و طلب آمرزش و بخشش با اشک و گريه مي تواند گذشته را جبران نمايد.
دسته سوم از گناهان حق الناس است. در اين مورد بايد رضايت مردمي را که مال يا حق آنان را ضايع کرده، جلب کند. از آن ها حلاليت بطلبد يا بدهکاري که دارد، به صاحبش بپردازد.
بنابراين لازمه توبه و پشيماني از گناه، تصميم بر ترک معصيت در آينده و جبران گذشته است؛ يعني اگر گناه حق اللّه بوده؛ مانند ترک نماز، روزه و. . . قضاي آن ها را به جا آورد. اگر حق الناس بوده، رضايت آنان را جلب کند، حتي اگر کاري را که موجب قصاص است، مرتکب شده، خود را تسليم کند تا صاحب حق، قصاص يا عفو کند. اگر با زبان يا عمل تان، روح آنان را آزرده‌ و آبرو و حيثيت آنان را برده‌ايد، در صورت امكان از آنان رضايت بگيريد. اما اگر ممكن نيست، براي آنان دعا كنيد.
اگر برخي افراد را نمي‌شناسيد يا مرده‌اند يا دسترسي به آنان نداريد، در امور مالي، مال را به فرزندان يا وارثان آنان بپردازيد. اگر دسترسي به آنان هم ممكن نباشد، در راه خدا براي شان صدقه بدهيد. در غير امور مالي، در حق آنان دعا و استغفار كنيد و صدقه و خيراتي هديه نماييد.
دوم -شرايط و لوازم توبه:
البته قبولي توبه شرايطي دارد.قرآن کريم در اين خصوص مي فرمايد:
1ـ "وانيبوا ِلي ربّكم"؛ يعني به سوي پروردگار بازگرديد و حال دروني و زندگي خويش را اصلاح كنيد.
.2ـ "وَاَسلِموا له مِن قبلِ اَنْ يأتيكُم العذاب ثمّ لا تنصرون"؛ يعني تسليم امر خدا گرديد. فرمانش را به گوش جان بشنويد و پذيرا گرديد. فريب شيطان را مخوريد و مگوييد: فعلاً جوانم و فرصت دارم، بلكه هر چه زودتر توبه كنيد، پيش از آن كه عذاب الهي دامان‌تان را گيرد، كه در آن صورت هيچ كس نتواند به ياري شما برخيزد.
.3ـ "وَاتّبِعوا اَحْسَن ما اُنزل اليكم مِنْ ربّكم مِنْ..."؛ يعني از بهترين دستورهايي كه از سوي پروردگارتان بر شما نازل شده، يعني قرآن پيروي كنيد)".(3)
پس تصميم بگيريد كه:
1- ديگر هيچ گناهي را انجام ندهيد. اگر به دليل ندانستن مسئله و جهل يا غفلت و فراموشي يا هر دليل ديگر، دوباره گناهي را مرتكب شديد، بلا فاصله توبه كنيد . با اشك و گريه، از خداوند بخواهيد كه شما را بيامرزد.
2ـ خود را به احكام و دستورهاي دين مقيد و پايبند كنيد . گناهان گذشته خود را جبران نماييد.
هر قدر آثار واقعي توبه در اعمال و کنش‌هاي ما بيش تر هويدا گردد، يعني رغبت به گناه در ما نباشد . اراده و عزم راسخ‌تري در اطاعت پروردگار در خود بيابيم ، نشان مي‌دهد که توبه ما به توبه واقعي‌ نزديک بوده و به همين نسبت به قبول شدن توبه نزديک گرديده است.
هر اندازه خدا باوري و توکل و اعتماد به وعده‌هاي او را در خود افزون يافتيم ،مي‌توانيم بيش تر اميد يابيم که خداوند توبه ما را پذيرا گشته است.
اگر توبه از گناه و لغزش ها حقيقي باشد و با لوازم و شرايط روحي و عملي آن همراه گردد، سبب آمرزش گناه مي شود، هر چقدر زياد و سنگين باشد، يا به دلايلي توبه خود را شکسته باشد . اما اگر صرف گفتن استغفرالله و توبه لفظي و ظاهري باشد، يعني از يک سو گناه مي کند و از سوي ديگر استغفار مي نمايد، بدون آن که عزم راسخ و تصميم جدي بر ترک گناه داشته باشد، نه تنها گناهان بخشيده نمي شود، بلکه چون در اين کار ارزش ها و پروردگار را به بازي و تمسخر گرفته، بر گناهان او افزوده مي شود.
امام رضا عليه السلام مي فرمايد:المستغفر من ذنب و يفعله کالمستهزئ بربّه؛
کسي که از گناهي استغفار مي کند و آمرزش مي طلبد ، در حالي که آن را انجام مي دهد ، مانند کسي است که خداوند خويش را مسخره مي کند (4).
سوم -براي رويارويي با وسوسه‌هاي شيطاني، ابتدا بايد دشمن و راه هاي نفوذ او را شناخت . او را مهار کرد . سپس او را به عقب راند . در گام‏هاي نهايي او را به اسارت کشيد. در اين جهت راه هاي مبارزه با وساوس شيطاني عبارتند از: .
1- نگهباني و مراقبت:
شيطان با جان ما سر و کار دارد. از اين رو بايد از آن حراست کنيم. راه‌هاي مراقبت عبارتند از:
أ) تقوا پيشگي:
قرآن مجيد تقوا را لباسي بر اندام جان آدمي مي‌داند که آن را به خوبي مي‌پوشاند و حفظ مي‌کند: «لباس التّقوي ذلک خير؛ بهترين جامه، تقوا است».(5) امام علي(ع) تقوا را دژي نفوذ ناپذير مي‌داند که رخنه‏اي در آن ممکن نيست.(6)
ب) کنترل اعضا و جوارح:
زبان، چشم، گوش، فکر و همه اعضا و جوارح، درهاي ورودي به قلب اند. پس بايد اين‏ها را کنترل کرد.
ج) محاسبه:
بعد از کنترل نوبت به محاسبه مي‌رسد، يعني براي جبران ضعف‏ها و برنامه ريزي براي آينده ارزيابي لازم است.
2- واکنش مناسب:
در برابر هر وسوسه‏اي بايد واکنش مناسب صورت گيرد. اگر انسان به خاطر غفلت و بي توجهي يا نا آگاهي گناهي مرتکب شود ، شيطان را خوشحال مي کند ، واکنش مناسب در برابر شادي شيطان استغفار و توبه کردن است . زيرا پشيماني از گناه و استغفار کردن و تصيميم گرفتن بر ترک گناه شيطان را به شدت محزون و ناراحت و خدا را خوشحال مي سازد . باعث مي شود توبه کننده نزد خدا محبوب شود .
پيامبر اکرم(ص) در خصوص واکنش مناسب مثال هايي مي زند و مي‌فرمايد: «دشمنان تو از جن، ابليس و سپاهيان او است. پس اگر نزد تو آمد و گفت:
فرزندت مُرد، به خود بگو: زندگان براي مردن آفريده شده‏اند.
اگر آمد و گفت: مال تو( با پرداخت زکات و خمس و انفاق يا از راه ديگري ) از دست رفت، بگو: ستايش خداي را که مي‌دهد و مي‌گيرد .
اگر آمد و گفت: مردم به تو ستم مي‌کنند، تو چرا ستم نمي‌کني. بگو: روز قيامت آنان که ستم کردند گرفتارند.
اگر آمد و گفت: چه قدر نيکي مي­کني و خود را به کارهاي خوب مشغول مي سازي ؟ بگو: گناهان من بيش از نيکي‏هاي من است.
اگر آمد و گفت: چه قدر نماز مي‌گزاري ؟ بگو: غفلت من از نمازهايم بيش تر است.
اگر آمد و گفت: چه قدر بخشش و انفاق مي‌کني؟ بگو آن قدر که مي‌گيرم، از آن چه مي‌بخشم ، زيادتر است.
اگر گفت: چه قدر به تو ستم مي‌کنند بگو: من بيش تر ستم کرده‏ام.
اگر گفت: چه قدر براي خدا کار مي‌کني، بگو: چه بسيار معصيت‏ها کرده‏ام».(7)
3- استعاذه:
در برابر هجوم وسوسه‏هاي شيطان، لازم است به پناهگاهي مطمئن پناه ببريد و آن توجه به خدا و ياد او است. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «اگر از شيطان وسوسه‏اي به تو رسد، به خدا پناه ببر که او شنواي دانا است».(8)پس هنگام شروع هر کاري بگو :
اعوذ بالله من الشيطان الرجيم . بسم الله الرحمن الرحيم و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم .
4- مسلح شدن به تجهيزات مناسب :
در برابر تهاجم وسيع شيطان، بايد در ميدان کارزار، همواره مسلح باشيم. برخي از تجهيزات در حديث پيامبر اکرم(ص) مطرح شده است. حضرت مي‌فرمايد: «آيا شما را آگاه کنم بر کاري که اگر انجام داديد، شيطان از شما به اندازه فاصله مشرق تا مغرب فاصله ‌بگيرد؟ گفتند: بله يا رسول الله .
فرمود: روزه صورت شيطان را سياه مي‌کند . صدقه، کمرش را مي‌شکند. دوست داشتن دوستان خدا به خاطر خدا ( و دشمني کردن با دشمنان خدا به خاطر خدا ) و کمک کردن براي عمل صالح و انجام کارهاي خير ، پشت شيطان را مي‌شکند . استغفار و توبه از گناهان ، بند دلش را قطع مي کند ».(9)
5- آشنايي با دام‏هاي شيطان:
براي رهايي از وساوس شيطاني بايد مواظب دام‏هاي او بود. يکي از دام‏هاي خطرناک شيطاني، دوست داشتن دنيا و دنيا گرايي است.
امام علي(ع) مي‌فرمايد: «از دنيا حذر کن، زيرا دام شيطان و جايگاه فساد ايمان است».(10)
6- پرهيز از هواپرستي :
دام ديگر که از مهم‏ترين ابزار کار شيطان به شمار مي‌رود، هواپرستي است، زيرا تا شيطان پايگاهي در درون انسان نداشته باشد، قدرت بر وسوسه گري ندارد. کار شيطان تنها تأييد و تقويت خواسته‏هاي نفساني انسان است.
قرآن مجيد مي‌فرمايد: «تو هرگز بر بندگان من تسلط نخواهي يافت. مگر گمراهاني که از تو پيروي مي‌کنند».(11)
بنده حقيقي خدا هيچ گاه تابع هوا و هوس نمي شود ، او خواست خدا را بر هر خواسته اي مقدّم مي‌دارد.
7- پرهیز از اختلاط زن و مرد :
يکي ديگر از دام‏هاي شيطان اختلاط زن و مرد است .
چهارم - از روايات معصومين برمي‌آيد كه توبه، با شكستن آن و ارتكاب دوباره گناه، باطل نمي‌شود. امام باقر(ع) مي‌فرمايد: «مؤمن هرگاه توبه كند، خداوند او را مي‌آمرزد، پس بايد براي آينده پس ازتوبه و آمرزش، كار نيك كند».(12)
راوي مي‌گويد: عرض كردم: اگر پس از توبه و استغفار از گناهان، باز گناه كند و دوباره توبه كند چگونه است، حضرت فرمود: «آيا باور داري كه بنده مؤمن از گناه خويش پشيمان شود و از آن آمرزش خواهد و توبه كند و خداوند توبه‌اش را نپذيرد؟» عرض كردم: اگر چند بار اين كار را كرد، گناه كرد و توبه، نموده چگونه است، فرمود: «هرگاه مؤمن به استغفار و توبه باز گردد، خداوند نيز به آمرزش او بر مي‌گردد، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است».(13)

پي‌نوشت‏ها:
1. شوري(42) آيه 25.
2.زمر(39)، آيه 53.
3.زمر(39)، آيه 55.
4. اصول کافي ،ج2، ص504 .
5. اعراف (7) آيه 26.
6. نهج البلاغه، صبحي صالح، خطبه 157.
7. سفينة البحار الانوار، ج 1، ص 100.
8. اعراف ، آيه 200.
9. سفينة البحار الانوار، ج 2، ص 64.
10. غرر الحکم، ج 1، 156.
11. حجر (15 ) آيه 42.
12.غررالحکم،ج 5 ، ص83.
13 . بحار الانوار، ج 6، ص 40.