چرا در آخر نماز سلام میدهیم

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
براي چرايي «سلام» در پايان نماز، در روايات و در بيان بزرگان دين و عارفان و سالکان قرب الهي، اسرار و توجيهات زيادي در سطوح مختلف ذکر شده است. در ذيل به برخي از آن ها اشاره مي‌شود. براي مطالعه تفصيلي آن، منبع معرفي مي گردد.
بعضي از بزرگان در بيان اسرار نماز و سلام گفته‌اند نماز نمادي از کيفيت حضور در عرصه قيامت است. اذان اشاره به نفخ صور دوم و زنده شدن مردگان است. اقامه نشانگر منادي پروردگار است که بندگان را بعد از زنده شدن به جايگاه حضور يا محشر دعوت مي‌کند. رو به قبله ايستادن به معناي ايستادن انسان ها در قيامت در پيشگاه عدل الهي جهت پاسخگويي به کارکردهاي دنيايي است.
به اين ترتيب هر ذکري از تکبيره الاحرام تا سلام و هر فعلي از قيام و رکوع و سجده ها تا نشستن براي تشهد و سلام بازگو کننده حقيقتي است. انسان وقتي در قيامت از پاسخگويي به همه کارکردهاي خويش و نعمت‌هايي که در دنيا استفاده کرده ، عاجز مي‌گردد و به اصطلاح کم مي‌آورد، توبه و استغفار مي‌کند و به عنوان خاکساري و اظهار بندگي و عجز و زاري به خاک مي‌افتد و سجده مي‌کند، به او خطاب مي رسد که سر از سجده بردار، با آن همه گناهان و کوتاهي‌ها و تقصيرات، عجز و گريه تو چه اثري دارد. آن روز که براي گريستن و توبه کردن در دنيا به تو مهلت داديم اين کار را نکردي، امروز چه فايده دارد. در اين هنگام بنده سر از خاک برمي‌دارد و متوسل به کلمه طيبه توحيد و لا اله الا الله مي شود (چون خداوند فرمود :«کلمه لا اله الا الله حصني و من دخل حصني امن من عذابي؛ هر کس در قلعه لا اله الا الله داخل شود، از عذاب خدا در امان است.)
با همه وجودش مي گويد: اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريک له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله اللهم صل علي محمد و آل محمد ، در آن حال به او گفته مي‌شود: اي بنده گنه کار، ايمان و توسل به توحيد و نبوت و اطاعت از خدا و رسول را در دنيا از تو مي خواستيم، در آن حال بنده حيران و ناراحت به عرصه محشر مي‌نگرد، پيامبر اکرم (ص) و اهل بيت او و ساير انبيا و فرشتگان را در مقام شفاعت مشاهده مي‌کند. از اين رو نخست، به پيامبر که در برترين مقام شفاعت قرار دارد متوسل مي‌شود و مي‌گويد: السلام عليک ايها النبي و رحمه الله و برکاته.
با سلام به پيامبر ده سلام به او داده مي‌شود. سلام ها باعث نجات او مي‌شود: در آن هنگام بنده خود را در زمره نجات يافتگان و صالحان مي‌بيند. از اين رو مي‌گويد: السلام علينا و علي عباد الله الصالحين، بعد توجه مي‌کند به ساير پيامبران و به فرشتگان، از اين رو به آنان نيز سلام مي‌دهد و مي‌گويد: السلام عليکم و رحمه الله و برکاته (1)
در روايتي از امام صادق عليه السلام آمده است:
مَعْنَى السَّلَامِ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ الْأَمَانُ أَيْ مَنْ أَدَّى أَمْرَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ نَبِيِّهِ خَالِصاً لِلَّهِ خَاشِعاً فِيهِ فَلَهُ الْأَمَانُ مِنْ بَلَاءِ الدُّنْيَا وَ بَرَاءَةٌ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ وَ السَّلَامُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْدَعَهُ خَلْقَهُ لِيَسْتَعْمِلُوا مَعْنَاهُ فِي الْمُعَامَلَاتِ وَ الْأَمَانَاتِ وَ الْإِنْصَافَاتِ وَ تَصْدِيقُ مُصَاحَبَتِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَ صِحَّةُ مُعَاشَرَتِهِمْ فَإِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَضَعَ السَّلَامَ مَوْضِعَهُ وَ تُؤَدِّيَ مَعْنَاهُ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لْيَسْلَمْ مِنْكَ دِينُكَ وَ قَلْبُكَ وَ عَقْلُكَ وَ لَا تُدَنِّسْهَا بِظُلْمَةِ الْمَعَاصِي وَ لْتَسْلَمْ حَفَظَتُكَ أَلَّا تُبْرِمَهُمْ وَ تُمِلَّهُمْ وَ تُوحِشَهُمْ مِنْكَ بِسُوءِ مُعَامَلَتِكَ مَعَهُمْ ثُمَّ صَدِيقُكَ ثُمَّ عَدُوُّكَ فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَسْلَمْ مِنْهُ مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ فَالْأَبْعَدُ أَوْلَى وَ مَنْ لَمْ يَضَعِ السَّلَامَ مَوَاضِعَهُ هَذِهِ فَلَا سِلْمَ وَ لَا سَلَامَ وَ كَانَ كَاذِباً فِي سَلَامِهِ وَ إِنْ أَفْشَاهُ فِي الْخَلْقِ وَ اعْلَمْ أَنَّ الْخَلْقَ بَيْنَ فِتَنٍ وَ مِحَنٍ فِي الدُّنْيَا إِمَّا مُبْتَلًى بِالنِّعْمَةِ لِيَظْهَرَ شُكْرُهُ وَ إِمَّا مُبْتَلًى بِالشِّدَّةِ لِيَظْهَرَ صَبْرُهُ وَ الْكَرَامَةُ فِي طَاعَتِهِ وَ الْهَوَانُ فِي مَعْصِيَتِهِ وَ لَا سَبِيلَ إِلَى رِضْوَانِهِ إِلَّا بِفَضْلِهِ وَ لَا وَسِيلَةَ إِلَى طَاعَتِهِ إِلَّا بِتَوْفِيقِهِ وَ لَا شَفِيعَ إِلَيْهِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ رَحْمَتِهِ؛ (2)
سلام در پايان هر نمازي به معناي امان است ،يعني کسي که امر خدا و سنت پيغمبرش را به جا آورد و دلش از او در خشوع باشد و خود را تسليم سنت و امر و نهي حضرت نمايد، از بلاهاي دنيا (يعني از وسوسه‌هاي شيطان و تصرفات او) و در آخرت نيز از عذاب جهنم در امان خواهد بود.
بعد حضرت به يکي از اسرار سلام اشاره مي‌کنند و مي‌فرمايند:
سلام يکي از نام هاي خداي تعالي و يکي از اسماء الله است که خداوند آن را در ميان خلق خود به امانت سپرده است تا بنده بيدار و هشيار خدا اين اسم را در تمام معاملات، امانت‌ها، معاشرت‌ها و گفتگو‌ها، گواهي ها و شهادت‌دادن‌ها، به کار بندند . آن را ملاک صحت معاشرت‌ها و هم صحبت شدن‌هاي خود با ديگران قرار دهند.
سپس حضرت به راه های به معنای حقیقی سلام و راه به دست آوردن سلامت از وسوسه‌هاي شيطان و شرط در امان ماندن از عذاب آخرت اشاره مي‌کند و مي‌فرمايد: هر گاه بخواهي سلام را در جاي خودش قرار دهي و معنايش را ادا کني، بايد «تقوا » پيشه سازي. با پرهيزگاري بتوانيد دين و دل و عقلت را سالم نگه داريد، آن سه را با ظلمت و تاريکي گناه آلوه و خرابش نکنيد.
با رعايت تقوا، نگهبانان تو (يعني دو فرشته رقيب و عتيد که کارهاي خوب و بد هر انسان را مي‌نويسند) از تو به سلامت و راحتي به سر ببرند. آنان را با بد رفتاري‌هاي خود ناراحت و ملول و وحشت زده نکني. هم چنين دوستان تو از دست تو در امان باشند، حتي با دشمنان بر خلاف عدالت رفتار نکنید.
همانا کسي که نزديک ترين افراد از او به سلامت نماند ،به طريق اولي دورترين افراد از او به سلامت نخواهد ماند.
کسي که سلام را اين گونه ندهد و به لوازم آن پايبند نباشد، سلام و تسليم وي چيزي جز لقلقه زبان نيست.
بنابراين سلام پايان نماز، پيام ويژه‌اي دارد. جهت آگاهي بيش تر به منابع زير رجوع شود :
1- معراج السعاده - ملا احمد نراقي .
2- پرواز در ملکوت- سيد احمد مهری، ج 2، (مشتمل بر آداب الصلاه امام خمينی ) .
3- علم اخلاق اسلامي، سيد جلال الدين مجتبوي، ترجمه جامع السعادات - ملا مهدي نراقي.

پي‌نوشت‌ها:
1. ملا احمد نراقي، معراج السعاده، ص 681-2 چاپ هشتم، انتشارات دهقان.
2. مجلسي ، بحارالانوار ، ج82، ص307.