اسراف

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با اين مرکز.
ابتدا اين دو كلمه را از حيث لغوي و مفهومي و سپس در اصطلاح و کاربردهای قرآني توضيح مي دهيم.
كلمه «تبذير» از كلمه «بذر» مشتق شده و «بذر» در لغت به معناي «پاشيدن» است چنان كه عبارت « بذرت الحب» به اين معنا است كه « من دانه را [ در زمين براي زراعت] پاشيدم».
وقتي كلمه «بذر» به باب تفعيل مي رود ، يكي از معاني باب تفعيل، تكثير و مبالغه است . «تبذير» به معناي ريخت و پاش زياد است. اين كلمه در استعمالات عادي و عرفي در تبذير كلام و تبذير مال استعمال شده است . «تبذير كلام» به معناي انتشار خبر و سخن است . «تبذير مال» به معناي ريخت و پاش در امور مالي است. (1)
اما كلمه «اسراف» كه از ماده « سرف» مشتق شده ،به معناي «خروج از حد اعتدال» است (2) . خروج از حد اعتدال مي تواند راجع به هر يك از اميال انسان مانند خوردن و آشاميدن و امور جنسي و ... و افعالي مانند انفاق و صدقه و قتل و .. باشد . آن جايي كه خروج از اعتدال و اسراف در امور مالي به كار مي رود ،مترادف و مساوي با تبذير مال است.
اما در استعمالات و کاربرد قرآني «تبذير» و مشتقات آن در دو آيه (3) استعمال شده و در اين دو آيه منظور تبذير در امور مالي است و همان معناي اسراف در امور مالی را دارد.
اما كلمه «اسراف» در قرآن كريم درباره خروج از حد اعتدال در خوردن و آشاميدن (4)، امور جنسي (5) و امور مالي (6) و ...استعمال شده ، اين گونه نيست كه فقط در امور مالي به كار برده شده ، ولي در آياتي كه مربوط به امور مالي است، مرادف كلمه تبذير مال مي باشد.
با توجه به مطالب مذكور روشن مي شود كه اسراف و تبذير از حيث مفهومي و لغوي متباين هستند. يعني مفهوم اسراف خروج از حد اعتدال و مفهوم تبذير ريخت و پاش است و اين دو مفهوم با هم فرق دارند و متباين هستند اما مصاديق اين دو مفهوم و كاربرد اين دو در برخي از موارد (يعني آن جا که درباره امور مالی به کار می روند) با يكديگر مساوي هستند.
در تفسیر نمونه ،ج 12 ،ص 97 ذيل آيه 26 اسراء فرق ميان اسراف و تبذير چنین بیان شده است :
در اينكه ميان اسراف و تبذير چه تفاوتى است، بحث روشنى در اين زمينه از مفسران نديده‏ايم، ولى با در نظر گرفتن ريشه اين دو لغت چنين به نظر مى‏رسد كه وقتى اين دو در مقابل هم قرار گيرند" اسراف" به معنى خارج شدن از حد اعتدال است، بى آن كه چيزى را ظاهرا ضايع كرده باشد، و يا غذاى خود را چنان گرانقيمت تهيه كنيم كه با قيمت آن بتوان عده زيادى را آبرومندانه تغذيه كرد.
در اين جا از حد گذرانده‏ايم ،ولى ظاهرا چيزى نابود نشده است.
اما" تبذير" و ريخت‏ و پاش آن است كه چنان مصرف كنيم كه به اتلاف و تضييع بيانجامد. مثل اينكه براى دو نفر ميهمان ،غذاى ده نفر را تهيه ببينيم، آن گونه كه بعضى از جاهلان مى‏كنند و به آن افتخار مى‏نمايند، و باقيمانده را در زباله‏دان بريزيم و اتلاف كنيم.
بسيار مى‏شود كه اين دو كلمه درست در يك معنى به كار مى‏رود حتى به عنوان تاكيد پشت سر يكديگر قرار مى‏گيرند.
على طبق آنچه در نهج البلاغه نقل شده مى‏فرمايد:
الا ان اعطاء المال فى غير حقه تبذير و اسراف و هو يرفع صاحبه فى الدنيا و يضعه فى الآخرة و يكرمه فى الناس و يهينه عند اللَّه؛
آگاه باشيد مال را در غير مورد استحقاق صرف كردن، تبذير و اسراف است، ممكن است اين عمل انسان را در دنيا بلند مرتبه كند. اما مسلما در آخرت پست و حقير خواهد كرد، در نظر توده مردم ممكن است سبب بزرگي گردد، اما در پيشگاه خدا موجب سقوط مقام انسان خواهد شد".

پي نوشت ها:
1. مصباح المنير ، ج‌، ص40.
2. معجم مقائيس اللغة، ج‌، ص 153.
3. إسراء(17) آيه 26 و 27.
4. اعراف(7) آيه 31.
5. همان، آيه 81
فرقان (25) آيه 6.