پاسخ:

در قرآن، اصل وجود جن آشکارا تأیید شده و از نگاه این کتاب، جن موجودی است که پیش از آفرینش انسان و از جنس آتش خلق شده است. (1) عقل و ادراک، توانایی تشخیص حق از باطل، استدلال و منطق را دارد. جن همچون انسان مکلف و مسئول است و حشر، نشر و معاد دارد. در میان آنان گروهی مؤمن و صالح و گروهی دیگر مشرک و کافر هستند. جن‌ها پیش از بعثت پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله توان نفوذ به آسمان‌ها و استراق سمع و کسب اخبار غیبی را داشتند، اما پس از بعثت از این کار منع شدند. آنان با برخی انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کردند و با تکیه‌بر آگاهی محدود خود از بعضی امور پنهان، در پی اغوای انسان‌ها برمی‌آمدند. (2) در میان جن‌ها افرادی با قدرت فراوان وجود دارند و می‌توانند به انسان کمک کنند. (3) بااین‌حال، مقام و منزلت انسان از جن برتر شمرده شده و به همین دلیل، خداوند به ابلیس که از جن بود، فرمان داد که بر انسان سجده کند. (4)

از میان جن‌ها نیز پیامبرانی بوده است؟

مطابق آیه 130 سوره شعراء، جن‌ها نیز همانند انسان‌ها پیامبر داشته‌اند. چنانکه مطابق آیه‌های 29 تا 34 سوره احقاف برخی از آن‌ها از حضرت موسی علیه‌السلام و تورات و همچنین پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قرآن به‌عنوان کتاب الهی پیروی می‌کردند (5) و این یعنی، دست‌کم برخی از پیامبران جن‌ها از جنس انسان بوده‌اند؛ اما درباره این‌که آیا همه پیامبران آن‌ها از جنس انسان بوده‌اند یا نبوده‌اند و آن‌ها پیامبرانی از جنس خودشان نیز داشته‌اند یا نداشته‌اند، اختلاف است. (6)

 برخی مفسران معتقدند رسولانی از جنس جن نیز به‌سوی جن‌ها مبعوث شده‌اند. (7) در نقطه مقابل، بیشتر مفسران معتقدند که پیامبران فقط از انسان‌ها بوده‌اند؛ (8) البته جن‌هایی به‌عنوان حامل یا گزارش‌دهنده پیام پیامبران انسانی برای قوم خود عمل کرده‌اند، اما نبوت و پیامبری تنها از میان انسان‌ها بوده است. (9)

هرچند آیه گفته است: «یٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ؛» اما تعبیر «از میان شما جن و انس» با انسان بودن همه پیامبران نیز سازگار است؛ (10) چنانکه مثلاً وقتی می‌گوییم: «زنان و مردان نمایندگانی را از میان خودشان انتخاب کردند» لزوماً بدین‌معنا نیست که برخی از آن نمایندگان مرد و برخی دیگر زن هستند و ممکن است همگی مرد یا زن باشند. چنانکه این احتمال نیز وجود دارد که کاربرد «مِنکُم» در این آیه نیز شبیه کاربرد «ِمنهُما» در «مَرَجَ اَلْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ * یَخْرُجُ مِنْهُمَا اَللُّؤْلُؤُ وَ اَلْمَرْجٰانُ» (11) باشد. ضمیر «هُما» در این آیه هرچند به هر دو دریای شور و شیرین برمی‌گردد، اما منظور فقط دریای شور است. (12)

به نظر باید بین دو بازه زمانی پیش از خلقت انسان و پس‌ازآن فرق گذاشت. آیه 130 سوره انعام خطاب به همه جن‌ها است حتی آن‌هایی که پیش از خلقت انسان بوده‌اند و این یعنی جن‌ها حتی پیش از آفرینش حضرت آدم علیه‌السلام نیز پیامبر یا پیامبرانی داشته‌اند؛ چراکه قرآن جن را موجودی مکلف و قابل‌مؤاخذه معرفی می‌کند و عقاب و جزا بدون ابلاغ حکم و اتمام‌حجت ممکن نیست.(13)

مطلب دیگری که از ظاهر آیه «یٰا مَعْشَرَ اَلْجِنِّ وَ اَلْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ» فهمیده می‌شود، این است که هرچند در آیه ادات حصری به کار نرفته، اما پیامبران جن‌ها، یا جن هستند و یا انس (14) و از این دو حال خارج نیست.

وقتی این دو مطلب را در کنار این مطلب بگذاریم که زمانی بوده که جن‌ها بوده‌اند اما انسان‌ها نبوده‌اند، به این نتیجه می‌رسیم که آن‌ها پیش از آفرینش انسان، پیامبرانی از جنس خودشان داشته‌اند.

نتیجه

1. درباره این‌که جن‌ها نیز همانند انسان‌ها پیامبر داشته‌اند و برخی از آن پیامبران از جنس انسان بوده‌اند، شکی نیست؛ اما درباره این‌که آیا آنان از جنس خودشان نیز پیامبرانی داشته‌اند یا نداشته‌اند، اختلاف است؛

 2. آیه 130 سوره انعام دلالت صریح و قطعی بر داشتن پیامبرانی از جنس جن ندارد. قدر متیقن آن این است که پیامبران از دو جنس جن و انس خارج نبوده‌اند؛

 3. با توجه به این‌که جن‌ها پیش از انسان‌ها بوده‌اند و در آن زمان نیز باید پیامبر داشته باشند و آن پیامبر با توجه به عدم خلقت انسان، نمی‌توانسته انسان باشد، پس پیامبر یا پیامبران آن زمان باید از جنس جن بوده باشد.

 چکیده سخن آن‌که آیه‌ای که آشکار از وجود پیامبران از جنس جن خبر داده باشد، نداریم، اما با کنار هم گذاشتن چند آیه قرآن به این نتیجه‌ می‌رسیم که آنان پیش از خلقت انسان، پیامبرانی از جنس خودشان داشته‌اند.

برای مطالعه بیشتر:

بهاردوست، علیرضا، جنّ (مطالعات دینی)، دانشنامه جهان اسلام، ج 10 (جراید - جنبه)، صص 792-799.

پی‌نوشت‌ها:

1. سوره حجر، آیه 27، سوره اعراف، آیه 12.

2. سوره جن.

3. سوره نمل، آیه 40.

4. سوره اعراف، آیه‌های 11-13؛ سوره ص، آیه‌های 71-76.

5. طباطبایی، سید محمدحسین‌، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات‌، چاپ دوم، 1390 ق، ج‏18، ص 216.

6. طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، 1412 ق، ج‏8، ص 27.

7. مقاتل بن سلیمان،‏ تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ اول، 1423 ق، ج‏1، ص 589: «أ لم یأتکم رسل منکم یعنى من أنفسکم الجن إلى الجن و الإنس إلى الإنس‏»؛ طوسى، محمد بن حسن‏، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ اول، بی‌تا، ج‏4، ص 277.

8. آلوسى، محمود بن عبدالله‏، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون‏، چاپ اول، 1415 ق، ج‏4، ص 272.

9. طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى)، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، 1412 ق، ج‏8، ص 27

10. فخر رازی، محمد، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1420 ق، ج‏13، ص 151؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‏7، ص 354.

11. سوره الرحمن، آیه‌های 19 و 22.

12. فراء، یحیى بن زیاد، معانى القرآن، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب‏، چاپ دوم، 1980 م، ج 1، ص 354؛ حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى‏، تفسیر روح البیان، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، بی‌تا، ج‏3، ص 105؛ برای مثال‌های بیشتر ر.ک: ماتریدی، محمد، تأویلات أهل السنه، چاپ اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون‏، 142 قق، ج‏4، ص 259.

13. سوره نساء، آیه 165.