پاسخ ارائه شده در پاسخ به سوال یک پرسشگر با مشخصات خاص می باشد لذا در صورتی که سوالی دارید از طریق درگاه های پاسخگویی پیگیری فرمائید.
((اعدي عدوك النفسك التي بين جنبيك))
مراد از نفس در اين حديث شريف، غرايض و تمايلات نفساني از جمله شهوت و غضب و... است كه وجود آنها براي رسيدن انسانها به كمال ضروري است.

مي خواستم درباره ي اين حديث كه ((اعدي عدوك النفسك التي بين جنبيك)) بپرسم كه چرا خدا يك دشمن به اين بزرگي در درون ما آفريده است؟ آيا معني اين حديث اين است كه ما دردرونمان تمايل به پستي ها داريم؟ وجود يك مانع از طرف خدا (چون نفس راخدا آفريده)جلوي پاي انسان براي رسيدن به كمالات امري درست است؟

«قَالَ النَّبِيُّ (ص) أَعْدَي عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْك‏»(1)؛ دشمن‏ترين دشمنانت، همان نفس تو است كه با خود داري‏.

مراد از نفس در اين حديث شريف، غرايض و تمايلات نفساني از جمله شهوت و غضب و... است كه وجود آنها براي رسيدن انسانها به كمال ضروري است. منتهي بايد اين غرائض تحت فرمان عقل قرار بگيرند و به اندازه و بجا به كار گرفته شوند تا تبديل به دشمن نشوند. پس مسلما معناي اين سخن اين نيست كه انسان ها تمايل به پستي ها دارند و خداوند دشمني را در درون آنها قرار داده است، بلكه پيامبر اكرم(ص) با اين بيان خواستند در واقع هشداري به ما انسان ها بدهند كه مواظب هواي نفس و تمايلات دروني تان باشيد كه اگر به حال خود رها شوند، دشمن ترين دشمن ها هستند.

شهيد مطهري از قول سعدي درباره اين حديث مي نويسد: «سعدي در گلستان مي‏گويد: از عارفي معني اين حديث را پرسيدند كه چرا پيغمبر(ص) فرمود: اعْدي‏ عَدُوِّكَ نَفْسُكَ نفس خودت از همه دشمنها با تو دشمن‏تر و از همه نسبت به تو خطرناك‏تر است؟ آن مرد عارف اين‏طور جواب داد: براي اينكه اگر تو به هر دشمني نيكي كني و آنچه مي‏خواهد به او بدهي با تو دوست گردد، الّا نفس كه هرچه بيشتر خواسته هايش را به او بدهي با تو دشمن‏تر مي‏گردد.

مراد هركه برآري مطيع امر تو گشت             خلاف نفس كه فرمان دهد چو يافت مراد

پس به چشم يك دشمن به نفس نگاه كرده‏اند و اين نفس همان «خود» است؛ مي‏گوييم: نفس پرستي يا خودپرستي.(2)

اين نفس كه دشمن دانسته شده است، همان نفس امر كننده به بدي است كه حضرت يوسف از آن به خداوند پناه برد:«وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسي‏ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحيمٌ»(3)؛ و من نفس خويش را از عيب و تقصير مبرّا نمي‏دانم، زيرا نفس امّاره انسان را به كارهاي زشت و ناروا سخت وا مي‏دارد جز آنكه خداي من رحم كند، كه خداي من بسيار آمرزنده و مهربان است.

و همين نفس امر كننده به سوء اگر كنترل شده و درست تربيت شود، آمر به خير و خوبي خواهد شد و انسان را به جايگاه والا و بهشت ابدي نائل مي گرداند و نفس اماره به نفس مطمئنه تبديل مي گردد. خيلي از انسان ها و اولياء الهي بودند و هستند كه همين نفس و غرائض نفساني در درون آنها وجود داشته، ولي آنها با كنترل آنها و مراقبت از آنها، توانستند آن دشمن را مهار كرده و به كنترل خود درآورند و تسليم خود سازند و سرانجام همين نفس سركش و دشمن، مطيع آنها شده و آنها را به خير امر مي كند. در حديثي از رسول اكرم(ص) چنين آمده است: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ لَهُ شَيْطَانٌ قَالُوا وَ لَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ لَا أَنَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ فَلَمْ يَأْمُرْنِي إِلَّا بِخَيْرٍ»(4)؛ هيچيك از شما نيست، مگر اينكه براي او شيطاني است گفتند براي شما هم يا رسول الله(ص)؟ فرمود و من هم مگر اينكه خداوند مرا كمك كرده بر آن پس آن تسليم من شده و مرا به خوبي امر مي كند.

اين حديث هر چند در مورد شيطان است ولي نفس انسان يكي از چراگاههاي مهم براي اوست و شيطان بر انسان تسلط نمي يابد مگر بواسطه همين شهوت و غضب و حرص و طمع كه در نفس وجود دارد. پيامبر اكرم و اولياء الهي با كنترل و تربيت اين غرايض راه تسلط شيطان را بسته اند و در نتيجه نفسشان تسليم شده و آنها را به خير امر مي كند.

بنابراين بله انسان ها با دشمن دروني به نام هواي نفس مواجهند و راه تسلط بر آن، جهاد و خود سازي طبق تعاليم قرآن و سنت است. خداوند در قرآن مي فرمايد:«وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَوي‏ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوي‏»(5)؛ اما هر كس از عظمت پروردگارش ترسيد و نفس را از هوي بازداشت، بهشت جايگاه اوست.

در روايتي ديگر هم پيامبر اكرم(ص) جهاد با نفس و كنترل شهوات را جهاد اكبر و بهترين جهاد دانسته اند: «...قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ ثُمَّ قَالَ (ص)‏ أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ»(6)؛ سوال شد يا رسول الله(ص) جهاد بزرگتر چيست؟ فرمودند جهاد نفس سپس فرمودند بهترين جهاد، جهاد كسي است كه با نفسش كه همراه اوست جهاد كند.

علماي اخلاق راههاي مختلفي براي مبارزه با اين دشمن دروني بيان كرده اند از جمله اينكه:

با زنجير «تقوا» آن را محكم ببند و چند چيز را مرتب بر او بخوان:

1- جلوگيري از شهوتها كه حيوان سركش با كم شدن غذايش نرم خواهد شد.

2- عبادتهاي سنگين را بر دوشش بيفكن كه حيوان اگر بارش سنگين‏ و آذوقه‏اش كم گردد، خوار گشته، رام مي‏شود.

3- از خدا كمك بخواه و به سوي او تضرع نما تا تو را در جنگ با نفس ياري دهد.

هر گاه اين سه كار را انجام دادي، به خواست خداوند متعال، نفس، فرمانبردار مي‏شود. تا جايي كه مي‏تواني مالكش شوي و لجام بر او افكنده از شرّش در امان بماني. اما اگر رهايش سازي، مگر مي‏تواني در امان باشي و سالم بماني با اينكه خودت انتخاب هاي بد و پستي حالاتش را مشاهده مي‏كني.(7)

پي نوشت ها:

1. ورام بن أبي فراس‏، مجموعه ورام، انتشارات مكتبه فقيه، ج1، ص59.

2. مطهري، مرتضي، مجموعه ‏آثار، (انسان كامل)، ج‏23، ص 228.

3. يوسف(12)آيه53.

4. مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، چاپ بيروت، ج67، ص40.

5. نازعات(79)آيه 40و41.

6. شيخ صدوق، الامالي، انتشارات كتابچي، ص467.

7. غفاري ساروي، حسين‏، آيين بندگي و نيايش(ترجمه عدة الداعي)، انتشارات بنياد معارف اسلامي، ص547.