همان گونه که سؤال دو قسمت دارد پاسخ را نیز در دو قسمت خواهیم داد.
الف) منشأ و مشروعیت دعا:
"مشروعیت دعا از نظر شرع مقدس یکی از قطعیترین امور دینی و از جمله ضروریات اسلام است؛ یعنی قرآن شریف و روایات پیغمبر و ائمه معصومین علیهم السلام این مطلب را به مردم آموخته‏اند که مسلمانان و پیروان قرآن باید حوائج مقاصد خود را و حل مشکلات و گرفتاریهای خویش را در پیشگاه خدا عرضه کنند و از ذات اقدس او بخواهند که آن مشکلات را حل نماید و آن گرفتاریها را بر طرف سازد، بنابر این اصل مشروعیت دعا در اسلام قطعی و مسلم است". (1)
آیات زیاد و روایات کثیره‏ای ما را به دعا کردن و راز و نیاز و مناجات با خدا دعوت میکند، سیره و روش زندگی همه انبیا و اولیای الهی "دعا کردن" بوده است. خداوند میفرماید: "و اذا سئلک عبادی عنّی فانّی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان"(2).
آیات 285 و 286 سوره بقره در بیان اوصاف و ویژگیهای مؤمنان میفرماید: "مؤمنان کسانی هستند که به خدا و فرشتگان و همه کتاب‏های آسمانی و به همه سفیران و رسولان الهی ایمان آورده باشند و مطیع امر پروردگار و تسلیم محض فرمان او باشند و در اشتغال شان به دعا و مناجات میگویند: "غفر انک ربّنا و الیک المصیر... ربّنا لا تؤخدنا ان نسینا او اخطأ ربّنا..." در قسمت پایانی سوره آل عمران میفرماید: "صاحبان خرد و فرزانگی و عقل و اندیشه کسانی هستند که پیوسته (ایستاده و نشسته خوابیده و بیدار) به یاد خدا هستند و با خدا ارتباط دارند و در حکمت و عظمت آفرینش آسمان‏ها و زمین تفکر میکنند و (چون به سرچشمه حقیقت دست مییابند، بی درنگ خدا را میخوانند و در حال راز و نیایش خویش، به زبان حال و قال میگویند: رّنا ما خلقت هذا باطلاً، سبحانک فقنا عذاب النّار... و اتنا ما وعدتنا علی رسلک و لا تخرنا یوم القیامه (3)". دعا و توجه به خدا، با سرشت و فطرت آدمی آمیخته گشته شقیترین افراد در مواقع گرفتاری و ابتلا به خدا التجا میبرد. این یک میل فطری و طبیعی در وجود انسان است، که پرده گناه و شقاوت گاهی روی آن را میگیرد، در سختیها که پرده بر داشته میشود، این میل تحریک میشود و به هیجان میآید (4).
ب) بنابر این پاسخ قسمت دوم مشخص شد که چرا برخی دعا را قبول ندارند؟ وقتی غبار غفلت و گناه و هوی پرستی و قدرت مداری و زر اندوزی و شهرت‏طلبی بر سرشت و فطرت نشست و نگذاشت آیینه حقیقت نمای فطرت، حقیقت را بنمایاند و تجلّی بخشد. از مسیر اعتدال بیرون میرود و راه طغیان را در پیش میگیرد و دعا را قبول نمیکند: "کلاّ انّ الانسان لیطغی ان راه استغنی (5)"
ممکن است گاهی چهل و بی خبری از عمق احکام عبادی و اخلاقی اسلام و شناخت و برداشت یک بعدی و غلط و ناصحیح از دعا و روایاتی که در این مورد وارد شده است. شخص را در موضع انکار دعا و مردود دانستن آن قرار دهد. تذکر این نکته لازم است که "روش کسانی که تمام اسلام را در دعا جست و جو میکنند، غلط بوده، روش کسانی هم که به کلی از دعا و عبادات و نافله و فریضه استعفا داده و فقط میخواهند در مسائل اجتماعی اسلام بیندیشند غلط است" (6). جهت تحقیق بیشتر به کتاب‏های: گفتارهای معنوی و بیست گفتار شهید مطهری (ره) و شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق، آقای محمد تقی فلسفی مراجعه کنید.
----------------------------------------------------------------------------------------------------
پاورقیها:
1 - محمد تقی فلسفی، شرح و تفسیر دعای مکارم الاخلاق، ص 2.
2 - بقره (2) آیه 186.
3 - آل عمران (3) آیه 188 - 193.
4 - مرتضی مطهری (ره) بیست گفتار، ص 287، با تلخیص.
5 - علق (96) آیه 6.
6 - مرتضی مطهری (ره) گفتارهای معنوی، ص 65 - 66.